ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា រដ្ឋល្វីស្យាណា (Louisiana) គឺជារដ្ឋមួយស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ Deep South និង South Central នៃសហរដ្ឋអាមេរិក។ រដ្ឋនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងរដ្ឋតិចសាស់នៅខាងលិច រដ្ឋអាកានសូនៅខាងជើង និងរដ្ឋមីស៊ីស៊ីពីនៅខាងកើត។ ល្វីស្យាណាគឺជារដ្ឋតែមួយគត់នៅសហរដ្ឋអាមេរិកដែលប្រើពាក្យ «parish» ជំនួស «county» សម្រាប់ផ្នែករដ្ឋបាលមូលដ្ឋាន ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីបេតិកភណ្ឌបារាំងរបស់ខ្លួន។ រដ្ឋធានីគឺបាតុងរូច (Baton Rouge) ហើយទីក្រុងដែលមានប្រជាជនច្រើនបំផុតគឺញូអរលីន (New Orleans) ដែលមានប្រជាជនប្រហែល ៣៦៣ ០០០ នាក់។ រដ្ឋនេះមានឆ្នេរសមុទ្រជាប់នឹងឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិក ហើយព្រំដែនខាងកើតភាគច្រើនត្រូវបានកំណត់ដោយទន្លេមីស៊ីស៊ីពី ព្រមទាំងមាត់ទន្លេ ឬដីសណ្ដដែលបង្កើតជាភូមិសាស្ត្រទាបរបស់រដ្ឋ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ល្វីស្យាណាស្ថិតនៅលើតំបន់ទំនាបទន្លេមីស៊ីស៊ីពី ដែលល្បីថាងាយរងគ្រោះពីការកើនឡើងកម្ពស់ទឹកសមុទ្រ និងព្យុះសង្ឃរា។ តាមវិគីភីឌា រដ្ឋនេះមានផ្ទៃដីប្រមាណ ១៣៥ ០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ និងប្រជាជនប្រមាណ ៤.៦ លាននាក់ (យោងតាមជំរឿនឆ្នាំ២០២០) ដែលធ្វើឱ្យវាជារដ្ឋធំជាងគេទី៣១ និងមានប្រជាជនច្រើនជាងគេទី២៥ ក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក។ ប្រជាជនមានភាពចម្រុះ រួមមានជនជាតិស្បែកស អាហ្វ្រិកអាមេរិកាំង ហ៊ីស្ប៉ានិក និងជនជាតិដើមអាមេរិក។ ក្រុមជនជាតិដែលមានអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ដាច់ដោយឡែករួមមាន ពួកខាហ្សុន (Cajuns) ដែលជាកូនចៅនៃជនភៀសខ្លួនបារាំងពីតំបន់អាកាឌី (កាណាដាបច្ចុប្បន្ន) និងពួកគ្រីអូល (Creoles) ដែលមានពូជអំបូរចម្រុះបារាំង អេស្ប៉ាញ អាហ្វ្រិក និងជនជាតិដើម។ ភាសានិយាយរួមមានភាសាអង់គ្លេស បារាំង គ្រីអូលល្វីស្យាណា និងអេស្ប៉ាញ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្រល្វីស្យាណាមានដើមកំណើតយូរអង្វែងជាមួយវត្តមានជនជាតិដើមអាមេរិករាប់ពាន់ឆ្នាំ។ ទីតាំងបុរាណវត្ថុសំខាន់ៗរួមមាន Watson Brake ដែលជារណ្ដៅដីចំណាស់ជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើង និង Poverty Point ដែលជាតំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់យូណេស្កូ។ នៅសតវត្សរ៍ទី១៦ អ្នករុករកអេស្ប៉ាញបានមកដល់ ប៉ុន្តែការតាំងទីលំនៅអចិន្ត្រៃយ៍ត្រូវបានចាប់ផ្តើមដោយជនជាតិបារាំងក្នុងឆ្នាំ១៦៩៩។ តំបន់នេះត្រូវបានដាក់ឈ្មោះថា «La Louisiane» ដោយយកតាមព្រះនាមព្រះរាជាល្វីសទី១៤។ បន្ទាប់ពីការផ្លាស់ប្តូរកម្មសិទ្ធិរវាងបារាំងនិងអេស្ប៉ាញ ទឹកដីនេះត្រូវបានប្រគល់ឱ្យបារាំងវិញ ហើយក្រោយមកត្រូវបានលក់ទៅឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកក្រោមកិច្ចព្រមព្រៀង Louisiana Purchase នៅឆ្នាំ១៨០៣។ ល្វីស្យាណាបានក្លាយជារដ្ឋទី១៨ នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៨១២។

នៅសម័យមុនសង្គ្រាមស៊ីវិល សេដ្ឋកិច្ចរបស់ល្វីស្យាណាពឹងផ្អែកលើកសិកម្មចម្ការ ជាពិសេសស្ករអំពៅ និងកប្បាស ដោយប្រើប្រាស់ពលកម្មទាសករ។ ទន្ទឹមនឹងនេះ មានសហគមន៍គ្រីអូលសេរីធំមួយ ដែលរួមមានជនភៀសខ្លួនមកពី Saint-Domingue (បច្ចុប្បន្នហៃទី)។ ក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិល (១៨៦១-១៨៦៥) ល្វីស្យាណាបានប្រកាសចេញពីសហភាព ហើយញូអរលីនត្រូវបានកងទ័ពសហភាពកាន់កាប់នៅឆ្នាំ១៨៦២។ ក្រោយសង្គ្រាម សម័យ Reconstruction និងច្បាប់ Jim Crow បានបង្កើតភាពតានតឹងពូជសាសន៍យូរអង្វែង។ នៅសតវត្សរ៍ទី២០ រដ្ឋនេះបានជួបគ្រោះធម្មជាតិធ្ងន់ធ្ងរ ជាពិសេសព្យុះសង្ឃរា Katrina ក្នុងឆ្នាំ២០០៥ ដែលបណ្តាលឱ្យមានទឹកជំនន់យ៉ាងខ្លាំង និងការខូចខាតយ៉ាងដំណំ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចល្វីស្យាណាមានមូលដ្ឋានលើឧស្សាហកម្មថាមពល រួមមានប្រេងឥន្ធនៈ ឧស្ម័នធម្មជាតិ និងផលិតផលគីមី។ រដ្ឋនេះក៏ផលិតស្រូវ អំពៅ និងគ្រឿងទេសដូចជាទឹកជ្រលក់ Tabasco ដ៏ល្បីល្បាញ។ កំពង់ផែញូអរលីន និងកំពង់ផែ South Louisiana ជាកំពង់ផែដឹកជញ្ជូនធំជាងគេនៅសហរដ្ឋអាមេរិក ដោយសារទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រនៅតាមទន្លេមីស៊ីស៊ីពី។

ផ្នែកវប្បធម៌វិញ ល្វីស្យាណាជាកន្លែងរលាយចម្រុះនៃឥទ្ធិពលបារាំង អេស្ប៉ាញ អាហ្វ្រិក និងការីបៀន។ ម្ហូបគ្រីអូល និងខាហ្សុន មានរសជាតិពិសេស ហើយតន្ត្រីហ្សាស (jazz) បានកើតនៅញូអរលីននៅដើមសតវត្សរ៍ទី២០ ដែលក្លាយជាសម្បត្តិវប្បធម៌ពិភពលោក។ ពិធីបុណ្យ Mardi Gras ប្រចាំឆ្នាំទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចររាប់លាននាក់ និងបង្ហាញពីស្មារតីរីករាយរបស់រដ្ឋនេះ។ លើសពីនេះ ភាសាបារាំង និងគ្រីអូល នៅតែត្រូវបានរក្សាទុកតាមរយៈសាលារៀន និងទំនៀមទម្លាប់សហគមន៍។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

បច្ចុប្បន្ន ល្វីស្យាណាកំពុងប្រឈមនឹងវិបត្តិបរិស្ថានធ្ងន់ធ្ងរ ជាពិសេសការបាត់បង់ដីសើមតាមឆ្នេរ ដែលបណ្តាលមកពីការឡើងកម្ពស់ទឹកសមុទ្រ និងការស្រុតដី។ បញ្ហានេះមានសារៈសំខាន់សម្រាប់ប្រទេសដូចជាកម្ពុជា ដែលតំបន់ដីសណ្ដទន្លេមេគង្គក៏កំពុងប្រឈមនឹងការគំរាមកំហែងស្រដៀងគ្នា។ មេរៀនពីការគ្រប់គ្រងគ្រោះមហន្តរាយ និងការសម្របខ្លួនទៅនឹងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុនៅល្វីស្យាណា អាចមានប្រយោជន៍ជាគំរូសម្រាប់តំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍។

ក្នុងនាមជាមជ្ឈមណ្ឌលថាមពលដ៏សំខាន់ ល្វីស្យាណាដើរតួយ៉ាងសកម្មនៅក្នុងទីផ្សារប្រេងពិភពលោក ដែលអាចជះឥទ្ធិពលដល់សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជាផងដែរ។ វប្បធម៌ចម្រុះរបស់រដ្ឋ ជាពិសេសតន្ត្រី និងម្ហូបអាហារ នៅតែបន្តជាស្ពានតភ្ជាប់ទៅកាន់ពិភពលោក ដែលធ្វើឱ្យល្វីស្យាណាជារដ្ឋមួយគួរឱ្យស្វែងយល់សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរដែលចាប់អារម្មណ៍ពីនវានុវត្តន៍វប្បធម៌ និងការតស៊ូប្រឈមនឹងធម្មជាតិ។