ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ជំងឺគ្រុនចាញ់ គឺជាជំងឺឆ្លងមួយដែលបង្កដោយពពួកប៉ារ៉ាស៊ីត និងឆ្លងតាមរយៈការខាំរបស់មូសអាណូហ្វេលីស (Anopheles) ញី ។ យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា រោគសញ្ញាទូទៅរបស់មនុស្សរួមមាន គ្រុនក្តៅខ្លាំង អស់កម្លាំង ក្អួត និងឈឺក្បាល ។ ក្នុងករណីធ្ងន់ធ្ងរ ជំងឺនេះអាចបណ្តាលឱ្យកើតជម្ងឺខាន់លឿង ប្រកាច់ សន្លប់ ឬរហូតដល់ស្លាប់ ។ រោគសញ្ញាជាធម្មតាចាប់ផ្តើមពី ១០ ទៅ ១៥ ថ្ងៃក្រោយពេលត្រូវមូសដែលមានមេរោគខាំ ។

វដ្តជីវិតរបស់ប៉ារ៉ាស៊ីតគ្រុនចាញ់គឺស្មុគស្មាញ ។ យោងតាមវិគីភីឌា ក្រោយពីត្រូវបានចាក់ចូលតាមរយៈទឹកមាត់មូស ស្ព័ររ៉ូហ្សូអ៊ីត (sporozoites) ធ្វើដំណើរទៅកាន់ថ្លើម ជាកន្លែងដែលពួកវាបំបែកខ្លួនកើនឡើងជាច្រើនពាន់ ។ បន្ទាប់មក ពពួកមីរ៉ូហ្សូអ៊ីត (merozoites) ចូលទៅបំផ្លាញកោសិកាឈាមក្រហម ហើយបន្តរង្វិល ដែលនាំឱ្យមានអាការៈគ្រុនក្តៅរាល់ពេលដែលកោសិកាប្រេះធ្លាយ ។ ប្រសិនបើមិនបានព្យាបាលឱ្យបានត្រឹមត្រូវទេ អ្នកជំងឺអាចនឹងកើតជំងឺនេះឡើងវិញនៅខែបន្ទាប់ៗ ។ អ្នកដែលនៅរស់រានមានជីវិតនឹងមានភាពស៊ាំមួយផ្នែក ប៉ុន្តែភាពស៊ាំនេះនឹងរលាយបាត់បន្តិចម្តងៗបើគ្មានការបន្តប្រឈមនឹងមេរោគ ។

ការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាពគឺការពិនិត្យឈាមក្រោមមីក្រូទស្សន៍ (blood film) ដែលជាស្តង់ដារមាស ហើយអាចរកឃើញរូបរាងដង្កូវ និងហ្គាម៉េតូស៊ីត (gametocytes) នៅក្នុងឈាម ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: WHO

ជំងឺគ្រុនចាញ់កើតមានជាចម្បងនៅតំបន់ត្រូពិក និងស៊ុបត្រូពិក ជាពិសេសនៅអាហ្វ្រិកខាងត្បូងសាហារ៉ា ដែលរងផលប៉ះពាល់ខ្លាំងជាងគេ ។ អង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO) បានរាយការណ៍ថា កុមារអាយុក្រោម ៥ ឆ្នាំ និងស្ត្រីមានផ្ទៃពោះ ស្ថិតក្នុងក្រុមដែលមានហានិភ័យខ្ពស់បំផុតនៃការស្លាប់ ។ នៅទូទាំងពិភពលោក ករណីជំងឺគ្រុនចាញ់មានចំនួនរាប់រយលានករណីជារៀងរាល់ឆ្នាំ ដែលបង្កជាបន្ទុកសាធារណៈយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ។

នៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ជាពិសេសក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ជំងឺនេះនៅតែមានវត្តមាន ជាពិសេសនៅតំបន់ព្រៃភ្នំ និងជនបទដាច់ស្រយាល ។ យោងតាមរបាយការណ៍របស់ WHO កម្ពុជាជាផ្នែកមួយនៃមហាអនុតំបន់ទន្លេមេគង្គ ដែលកំពុងខិតខំប្រឹងប្រែងឆ្ពោះទៅរកការលុបបំបាត់ជំងឺនេះ ហើយអត្រាកើតមានបានថយចុះយ៉ាងខ្លាំងក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ។ កត្តាអាកាសធាតុ ដូចជាការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ និងការកើនឡើងសីតុណ្ហភាព អាចធ្វើឱ្យពង្រីកដែនជម្រកមូសចម្លងទៅកាន់តំបន់ថ្មីៗ ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ជំងឺគ្រុនចាញ់មានប្រវត្តិយូរលង់ណាស់មកហើយ ។ យោងតាមវិគីភីឌា ហ្វូស៊ីលនៃប៉ារ៉ាស៊ីតជំងឺគ្រុនចាញ់ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងថ្មអាំបឺរបុរាណនៅសាធារណរដ្ឋដូមីនីកង់ ដែលបង្ហាញថាជំងឺនេះមានអាយុកាលរាប់លានឆ្នាំ ។ នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៩ វេជ្ជបណ្ឌិតជនជាតិអង់គ្លេស រ៉ូណល រ៉ូស (Ronald Ross) បានបង្ហាញថាមូសគឺជាអ្នកចម្លងជំងឺនេះ ហើយគាត់ទទួលបានរង្វាន់ណូបែលផ្នែកសរីរវិទ្យា ឬវេជ្ជសាស្ត្រនៅឆ្នាំ១៩០២ ។

ការព្យាបាលដំបូងគេគឺប្រើថ្នាំគីនីន (quinine) ស្រង់ចេញពីសំបកឈើស៊ីនកូណានៅអាមេរិកខាងត្បូង ហើយនៅក្នុងសម័យសង្គ្រាម វាបានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការសង្គ្រោះជីវិតទាហាន ។ នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី២០ យុទ្ធនាការបាញ់ថ្នាំ DDT និងការគ្រប់គ្រងបរិស្ថានបានជួយកាត់បន្ថយចំនួនមូសយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាពនៅតំបន់ជាច្រើន ។ ឆ្នាំ១៩៦២ ប្រទេសប៉ាគីស្ថានបានចេញត្រាប្រៃសណីយ៍មួយដើម្បីផ្សព្វផ្សាយកម្មវិធីលុបបំបាត់ជំងឺគ្រុនចាញ់ ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីកិច្ចខិតខំសកលនាពេលនោះ ។

ចំណុចសំខាន់មួយទៀតគឺការរកឃើញថ្នាំអាតេមីស៊ីនីន (artemisinin) ដោយក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវចិនដឹកនាំដោយលោកស្រី ទូ យូយូ (Tu Youyou) ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ ដែលបានផ្តល់ឱសថប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់សម្រាប់ព្យាបាលជំងឺនេះ ហើយធ្វើឱ្យគាត់ទទួលបានរង្វាន់ណូបែលនៅឆ្នាំ២០១៥ ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ជំងឺគ្រុនចាញ់មិនត្រឹមតែជាបន្ទុកសុខភាពប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏ជាបន្ទុកសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរផងដែរ ។ នៅក្នុងប្រទេសដែលមានអត្រាឆ្លងខ្ពស់ ការចំណាយលើការព្យាបាល ការបាត់បង់ពេលវេលាធ្វើការ និងការថយចុះផលិតភាព បានធ្វើឱ្យផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (GDP) ថយចុះជារៀងរាល់ឆ្នាំ ។ គ្រួសារជាច្រើនត្រូវធ្លាក់ចូលក្នុងភាពក្រីក្រដោយសារតែការចំណាយលើការព្យាបាលសមាជិកគ្រួសារ ។

ខាងផ្នែកវប្បធម៌ ជំងឺនេះបានជះឥទ្ធិពលដល់របៀបរស់នៅរបស់ប្រជាជន ដូចជាការកសាងភូមិឋានឆ្ងាយពីប្រភពទឹកដែលជាជម្រកមូស និងការប្រើប្រាស់ឱសថបុរាណដូចជាស្លឹកគ្រៃ ឬផ្លែឈើផ្សេងៗដើម្បីបំបាត់រោគសញ្ញា ។ យុទ្ធនាការផ្សព្វផ្សាយសុខភាពសាធារណៈ ដូចជាផ្ទាំងរូបភាព "កុំចូលគេងជាមួយមូសគ្រុនចាញ់" ក្នុងសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២ បង្ហាញពីការប្រាស្រ័យទាក់ទងរវាងជំងឺ និងវប្បធម៌ប្រជាប្រិយ ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: WHO

សព្វថ្ងៃនេះ ជំងឺគ្រុនចាញ់នៅតែជាកង្វល់សុខភាពសកលដ៏សំខាន់ ។ យោងតាមរបាយការណ៍របស់ WHO ក្នុងឆ្នាំ២០២៣ មានមនុស្សរាប់រយពាន់នាក់បានបាត់បង់ជីវិតដោយសារជំងឺនេះ ដែលភាគច្រើនជាកុមារនៅទ្វីបអាហ្វ្រិក ។ ទោះបីជាការស្លាប់សរុបមាននិន្នាការថយចុះក៏ដោយ ក៏បញ្ហាថ្មីមួយបានលេចឡើង គឺភាពធន់នឹងថ្នាំអាតេមីស៊ីនីន ដែល WHO បានព្រមានថាកំពុងកើនឡើងនៅក្នុងតំបន់មហាអនុតំបន់ទន្លេមេគង្គ រួមទាំងនៅកម្ពុជា ឡាវ និងថៃ ។

ដើម្បីឆ្លើយតប វ៉ាក់សាំងការពារជំងឺគ្រុនចាញ់ដំបូងគេបង្អស់ដែលមានឈ្មោះថា RTS,S (Mosquirix) ត្រូវបាន WHO អនុម័ត និងកំពុងត្រូវបានចែកចាយនៅក្នុងប្រទេសមួយចំនួន ។ ទន្ទឹមនឹងនេះ វិធានការបង្ការបែបប្រពៃណីដូចជាការប្រើប្រាស់មុងជ្រលក់ថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត និងការបាញ់ថ្នាំសំណល់ក្នុងផ្ទះ នៅតែជាឧបករណ៍ដ៏មានប្រសិទ្ធភាព ។

សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា រាជរដ្ឋាភិបាលសហការជាមួយដៃគូអន្តរជាតិកំពុងបន្តយុទ្ធនាការពង្រឹងការតាមដាន ការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យរហ័ស និងការព្យាបាល ដើម្បីឈានទៅសម្រេចគោលដៅលុបបំបាត់ជំងឺគ្រុនចាញ់ ។ ភាពជោគជ័យនឹងអាស្រ័យលើការបន្តហិរញ្ញប្បទាន និងការចូលរួមពីសហគមន៍មូលដ្ឋាន ។