ប្រទេសម៉ាលី
ទិដ្ឋភាពទូទៅ
ប្រភព: Wikipedia
ម៉ាលី (Mali) ឬជាផ្លូវការ សាធារណរដ្ឋម៉ាលី គឺជាប្រទេសគ្មានច្រកសមុទ្រមួយ ស្ថិតនៅអាហ្វ្រិកខាងលិច។ តាម Wikipedia ប្រទេសនេះមានទំហំផ្ទៃដីជាង ១,២៤០,១៩២ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាប្រទេសធំជាងគេលំដាប់ទី៨ នៅទ្វីបអាហ្វ្រិក និងលំដាប់ទី២៣ នៅលើពិភពលោក។
ម៉ាលីមានសារៈសំខាន់ខាងប្រវត្តិសាស្ត្រ ដោយធ្លាប់ជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃចក្រភពបុរាណដ៏រុងរឿងនៅអាហ្វ្រិកខាងលិច រួមទាំងចក្រភពម៉ាលី និងចក្រភពសុងហៃ។ ទីក្រុងធំៗដូចជា Timbuktu និង Djenné ធ្លាប់ជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្ម ឥស្លាម និងចំណេះវិជ្ជាដ៏ល្បីល្បាញនៅសតវត្សកណ្តាល។ បច្ចុប្បន្ននេះ ប្រទេសម៉ាលីប្រឈមនឹងវិបត្តិសន្តិសុខ ការរដ្ឋប្រហារយោធា និងការផ្លាស់ប្តូរទីតាំងភូមិសាស្ត្រនយោបាយយ៉ាងសំខាន់។
ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន
ប្រភព: Wikipedia
តាម Wikipedia ម៉ាលីស្ថិតនៅភាគខាងលិចទ្វីបអាហ្វ្រិក ហើយមិនមានច្រកចេញសមុទ្រឡើយ។ ដែនដីភាគច្រើនរបស់ប្រទេសនេះស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ Sahel និងវាលខ្សាច់សាហារ៉ានៅភាគខាងជើង ខណៈដែលភាគខាងត្បូងជាតំបន់សាវ៉ាន់មានភ្លៀងធ្លាក់ច្រើនជាង។ ទន្លេនីហ្សែ (Niger) ហូរកាត់ប្រទេស ហើយជាប្រភពទឹកសំខាន់សម្រាប់កសិកម្ម និងជីវភាពប្រជាជន។
ប្រជាជនម៉ាលីមានភាពចម្រុះខាងជាតិពន្ធុ រួមមានជនជាតិ Bambara, Fulani, Songhai, Tuareg, Bozo និង Dogon។ ភាសាបារាំងគឺជាភាសាផ្លូវការសម្រាប់ការគ្រប់គ្រង និងការអប់រំ ប៉ុន្តែ Bambara គឺជាភាសាកណ្តាលដែលប្រើប្រាស់ទូលំទូលាយជាងគេ។ សាសនាឥស្លាមជាសាសនាចម្បងរបស់ប្រជាជនភាគច្រើន។
ប្រវត្តិសាស្ត្រ
ប្រភព: Wikipedia
តាម Wikipedia ដែនដីដែលជាប្រទេសម៉ាលីសព្វថ្ងៃ ធ្លាប់ស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងនៃចក្រភពធំៗបី គឺចក្រភពហ្គាណា ចក្រភពម៉ាលី និងចក្រភពសុងហៃ។ ចក្រភពម៉ាលីនៅសតវត្សទី១៣ និងទី១៤ ស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់ Mansa Musa បានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មមាស អំបិល និងចំណេះវិជ្ជាដ៏សំខាន់។ Timbuktu មានសាត្រាស្លឹករឹតរាប់រយពាន់ច្បាប់ដែលបង្ហាញពីចំណេះដឹងផ្នែកតារាសាស្ត្រ និងគណិតវិទ្យានៅសម័យនោះ។
នៅឆ្នាំ ១៥៩១ ចក្រភពសុងហៃត្រូវវាយចូលដោយរាជវង្ស Saadi នៃប្រទេសម៉ារ៉ុក។ ក្រោយមកនៅចុងសតវត្សទី១៩ ប្រទេសបារាំងបានយកម៉ាលីធ្វើជាអាណានិគម ដែលគេហៅថា French Sudan ជាផ្នែកនៃ French West Africa។ ម៉ាលីទទួលបានឯករាជ្យពីបារាំងនៅឆ្នាំ ១៩៦០។
ក្រោយឯករាជ្យ ប្រទេសបានឆ្លងកាត់របបនយោបាយផ្សេងៗ រួមទាំងរបបសង្គមនិយម និងការរដ្ឋប្រហារជាច្រើនលើក។ ចាប់ពីឆ្នាំ ២០១២ មក វិបត្តិបានផ្ទុះឡើងនៅភាគខាងជើង ដោយក្រុមបះបោរ Tuareg និងក្រុមឥស្លាមនិយមជ្រុលនិយម។ ការរដ្ឋប្រហារយោធាបានកើតឡើងនៅឆ្នាំ ២០២០ និង ២០២១ ដោយនាំ Assimi Goïta ឡើងកាន់អំណាច។
សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌
ប្រភព: Wikipedia
តាម Wikipedia សេដ្ឋកិច្ចម៉ាលីពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងលើកសិកម្ម ការចិញ្ចឹមសត្វ និងការទាញយករ៉ែ។ កប្បាសគឺជាផលិតផលនាំចេញសំខាន់មួយ ដែលត្រូវបានកែច្នៃ និងបញ្ជូនទៅអាហ្វ្រិកដទៃ និងបារាំងតាំងពីសម័យអាណានិគមមក។ មាសក៏ជាប្រភពប្រាក់ចំណូលធំមួយដែរសម្រាប់រដ្ឋ។
វប្បធម៌ម៉ាលីល្បីល្បាញនៅទូទាំងពិភពលោក ជាពិសេសតន្ត្រី ដែលមាន griot ឬអ្នកនិទានរឿងតន្ត្រីបុរាណ ជាសសរស្តម្ភនៃការបញ្ជូនប្រវត្តិសាស្ត្រដោយផ្ទាល់មាត់។ ស្ថាបត្យកម្មដីឥដ្ឋ Sudano-Sahelian ដូចជាវិហារ Djinguereber និងវិហារធំ Djenné ត្រូវបានចុះឈ្មោះជាបេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់ UNESCO។ របាំ Dogon ស្នាដៃសប្បកម្មរបស់ជាងស្មូន Kalabougou និងតែម៉ាលី គឺជាសញ្ញាសម្គាល់នៃជីវភាពប្រចាំថ្ងៃ។
ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន
ប្រភព: Wikipedia
ម៉ាលីសព្វថ្ងៃនេះស្ថិតក្រោមរដ្ឋាភិបាលអន្តរកាលយោធាដែលដឹកនាំដោយ Assimi Goïta។ តាម Wikipedia ក្រោយការរដ្ឋប្រហារឆ្នាំ ២០២១ ទំនាក់ទំនងរវាងម៉ាលី និងបារាំង (អតីតមហាអំណាចអាណានិគម) បានធ្លាក់ចុះយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ កងទ័ពបារាំងបានដកចេញពីប្រតិបត្តិការ Barkhane ហើយម៉ាលីបានងាកទៅរកប្រទេសរុស្ស៊ី រួមទាំងសហការជាមួយក្រុមឈ្មួញការទ័ព Wagner។
ប្រទេសនេះក៏បានដកខ្លួនចេញពីសហគមន៍សេដ្ឋកិច្ចរដ្ឋអាហ្វ្រិកខាងលិច (ECOWAS) ហើយបង្កើតសម្ព័ន្ធភាពថ្មីជាមួយ Burkina Faso និង Niger ដែលជាប្រទេសក្រោមការដឹកនាំយោ
អត្ថបទពាក់ព័ន្ធ
ម៉ាលី ស៊ើបអង្កេតទាហានដែលសង្ស័យពាក់ព័ន្ធនឹងការវាយប្រហារមូលដ្ឋានយោធា
ទាហានយ៉ាងហោចណាស់ប្រាំនាក់ និងអ្នកនយោបាយម្នាក់ដែលនិរទេសខ្លួន កំពុងត្រូវបានស៊ើបអង្កេតពីការពាក់ព័ន្ធក្នុងការវាយប្រហារសម្របសម្រួលនៅម៉ាលីកាលពីសប្តាហ៍មុន។