ជនជាតិម៉ាពូឆេ

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ជនជាតិម៉ាពូឆេ (Mapuche) គឺជាក្រុមជនជាតិដើមដែលរស់នៅភាគខាងត្បូង-កណ្តាលនៃប្រទេសឈីលី និងភាគនិរតីនៃប្រទេសអាហ្សង់ទីន រួមទាំងតំបន់ប៉ាតាហ្គោនីមួយផ្នែក។ ពួកគេក៏ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា អារ៉ូកានី (Araucanians) ដែរ។ ពាក្យ "ម៉ាពូឆេ" មានន័យថា "ប្រជាជននៃដីធ្លី" (mapu=ដី, che=មនុស្ស) ហើយសំដៅជាសមូហភាពដល់ក្រុមជនជាតិជាច្រើនដែលមានភាសាម៉ាពូឌូងូន (Mapudungun) រចនាសម្ព័ន្ធសង្គម សាសនា និងសេដ្ឋកិច្ចរួមគ្នា។ សព្វថ្ងៃនេះ ជនជាតិម៉ាពូឆេគឺជាជនជាតិដើមធំជាងគេនៅឈីលី ដោយមានចំនួន ៧៧,១៦% នៃជនជាតិដើមទាំងអស់ក្នុងប្រទេស និងប្រមាណ ៨,៨% នៃប្រជាជនសរុបជាតិ។ ប្រហែល ៩២% នៃជនជាតិម៉ាពូឆេទាំងអស់រស់នៅក្នុងប្រទេសឈីលី។

ទឹកដីកំណើតប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ពួកគេធ្លាប់លាតសន្ធឹងពីជ្រលងភ្នំ Choapa រហូតដល់ប្រជុំកោះ Chiloé ហើយក្រោយមកបានពង្រីកទៅទិសខាងកើតដល់ Puelmapu ដែលជាតំបន់ស្ថិតនៅក្នុងវាលទំនាបប៉ាំប៉ា និងប៉ាតាហ្គោនីរបស់អាហ្សង់ទីន។ បច្ចុប្បន្ន ពួកគេប្រមូលផ្តុំច្រើននៅតំបន់អារ៉ូកានី (Araucanía) ប៉ុន្តែជនជាតិម៉ាពូឆេជាច្រើនបានផ្លាស់ទីពីជនបទទៅទីក្រុងធំៗដូចជា សាន់ទីអាហ្គោ និងប៊ុយណូស៊ែរ៉េស ដើម្បីស្វែងរកឱកាសសេដ្ឋកិច្ច។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា តំបន់អារ៉ូកានីនៃប្រទេសឈីលីគឺជាមជ្ឈមណ្ឌលប្រជាសាស្ត្រដ៏សំខាន់របស់ជនជាតិម៉ាពូឆេ។ ភាសាម៉ាពូឌូងូនគឺជាភាសានិយាយដើមរបស់ពួកគេ ដែលបច្ចុប្បន្នមានអ្នកនិយាយរាប់សែននាក់ បើទោះបីជាភាគច្រើនក៏ចេះភាសាអេស្ប៉ាញដែរ។ បើគិតជាភាគរយ ជនជាតិម៉ាពូឆេមានចំនួនប្រមាណ ៨,៨% នៃប្រជាជនសរុប ១៩ លាននាក់ក្នុងប្រទេសឈីលី ដែលត្រូវនឹងជាង ១,៦ លាននាក់។ ចំនួនតិចតួចជាងនេះរស់នៅក្នុងប្រទេសអាហ្សង់ទីន ជាពិសេសនៅតំបន់ប៉ាតាហ្គោនី។ ការធ្វើចំណាកស្រុកទៅកាន់ទីក្រុងបានធ្វើឱ្យសហគមន៍ម៉ាពូឆេកើនឡើងនៅក្នុងតំបន់ទីប្រជុំជន ប៉ុន្តែក៏នាំឱ្យមានបញ្ហាប្រឈមក្នុងការថែរក្សាអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ផងដែរ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ជនជាតិម៉ាពូឆេមានប្រវត្តិដ៏យូរលង់នៃការតស៊ូទប់ទល់នឹងការឈ្លានពានពីខាងក្រៅ។ មុនពេលអឺរ៉ុបមកដល់ ពួកគេបានទប់ទល់នឹងការពង្រីកអំណាចរបស់អាណាចក្រអ៊ីនកាដោយជោគជ័យ។ នៅសតវត្សរ៍ទី១៦ ការមកដល់របស់ពួកអេស្ប៉ាញបានបង្កឱ្យមាន សង្គ្រាមអារ៉ូកូ (Arauco War) ដែលអូសបន្លាយជាង ៣០០ ឆ្នាំ។ មេដឹកនាំដូចជា Lautaro និង Caupolican បានប្រើយុទ្ធសាស្ត្រទ័ពព្រៃប្រឆាំងនឹងទាហានអេស្ប៉ាញ ហើយបានទទួលជ័យជម្នះសំខាន់ៗជាច្រើន។ នៅឆ្នាំ១៦៤១ សន្ធិសញ្ញា Quillin បានទទួលស្គាល់អធិបតេយ្យភាពរបស់ជនជាតិម៉ាពូឆេលើដែនដីរបស់ខ្លួន។

ទោះយ៉ាងណា ក្រោយពីប្រទេសឈីលីទទួលបានឯករាជ្យពីអេស្ប៉ាញ រដ្ឋាភិបាលឈីលីបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការ "ការកាន់កាប់អារ៉ូកានី" (Occupation of Araucanía) នៅចន្លោះឆ្នាំ១៨៦១ ដល់ ១៨៨៣។ យុទ្ធនាការនេះបានបញ្ចូលទឹកដីម៉ាពូឆេទៅក្នុងប្រទេសឈីលី ហើយបណ្តាលឱ្យជនជាតិម៉ាពូឆេបាត់បង់ទឹកដីភាគច្រើន និងត្រូវបង្ខំចិត្តផ្លាស់ទីទៅក្នុងតំបន់បម្រុង។ រូបភាពខាងលើបង្ហាញពីកិច្ចប្រជុំរវាងឧត្តមសេនីយ Cornelio Saavedra Rodríguez និងថ្នាក់ដឹកនាំម៉ាពូឆេក្នុងឆ្នាំ១៨៦៩ ជាផ្នែកនៃដំណើរការកាន់កាប់នេះ។ នៅអាហ្សង់ទីន មេដឹកនាំដូចជា Calfucurá ក៏បានបន្តការតស៊ូប្រដាប់អាវុធដើម្បីការពារទឹកដីដូនតាដែរ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ជនជាតិម៉ាពូឆេមានមរតកវប្បធម៌ដ៏សម្បូរបែប។ សេដ្ឋកិច្ចប្រពៃណីពឹងផ្អែកលើកសិកម្ម (ដំឡូង ពោត) ការចិញ្ចឹមសត្វ (ឡាម៉ា ក្រោយមកចៀម) និងការជួញដូរ។ សិប្បកម្មដែលល្បីជាងគេគឺការត្បាញសំពត់ និងអាវពាក់ (poncho) ដែលមានក្បាច់រចនាយ៉ាងល្អិតល្អន់ និងការធ្វើគ្រឿងអលង្ការប្រាក់។ ឧបករណ៍តន្ត្រីបុរាណរួមមាន គុលទ្រុង (kultrun) និងត្រុត្រុកា (trutruka)។ ល្បែងប្រជាប្រិយមួយគឺ chueca ដែលស្រដៀងនឹងហុកគី ត្រូវបានលេងតាំងពីបុរាណកាល។

ផ្នែកខាងជំនឿ ជនជាតិម៉ាពូឆេគោរពវិញ្ញាណធម្មជាតិ (ngen) និងមានអ្នកដឹកនាំសាសនាគឺ ម៉ាឈី (machi) ដែលជាអ្នកប្រោសជំងឺ និងទំនាក់ទំនងជាមួយពិភពវិញ្ញាណ។ បច្ចុប្បន្ន មានកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងក្នុងការស្តារឡើងវិញនូវភាសាម៉ាពូឌូងូន ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាកំពុងរងការគំរាមកំហែង។ កម្មវិធីអប់រំពីរភាសា និងសកម្មភាពវប្បធម៌នានាកំពុងត្រូវបានជំរុញ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ជម្លោះដីធ្លីរវាងជនជាតិម៉ាពូឆេ និងរដ្ឋាភិបាលឈីលី ក៏ដូចជាក្រុមហ៊ុនឯកជន បានបន្តកើតមានយ៉ាងសកម្មរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ ការទាមទារសិទ្ធិលើទឹកដីដូនតា ការប្រឆាំងនឹងគម្រោងកាប់ឈើ និងរ៉ែ និងការទាមទារស្វ័យភាពនយោបាយ បាននាំឱ្យមានការតវ៉ាជាញឹកញាប់ និងជួនកាលមានអំពើហិង្សា។ រូបភាពខាងលើដែលថតបាននាប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះបង្ហាញពីស្ត្រីម៉ាពូឆេក្នុងពិធីប្រគល់ដីធ្លីដល់សហគមន៍ ដែលជាផ្នែកមួយនៃកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដោះស្រាយជម្លោះ។

សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse រឿងរ៉ាវរបស់ជនជាតិម៉ាពូឆេផ្តល់ជាកញ្ចក់ឆ្លុះបញ្ចាំងពីការតស៊ូរបស់ជនជាតិដើមក្នុងការរក្សាអត្តសញ្ញាណ និងទឹកដីរបស់ខ្លួន ដែលជាប្រធានបទសកល។ ការវិវត្តនៅឈីលី ជាពិសេសការធ្វើវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញក្នុងឆ្នាំ២០២២ ដែលបានព្យាយាមទទួលស្គាល់សិទ្ធិជនជាតិដើម បង្ហាញថាការតស៊ូនេះមិនទាន់ចប់ទេ។ នៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ករណីនេះអាចផ្តល់មេរៀនអំពីរបៀបដែលរដ្ឋាភិបាលគួរគិតគូរដល់សិទ្ធិជនជាតិដើម ខណៈកំពុងអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច។