កោះម៉ាស្សាល់

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia បានឱ្យដឹងថា សាធារណរដ្ឋកោះម៉ាស្សាល់ គឺជាប្រទេសប្រជុំកោះមួយស្ថិតនៅក្នុងតំបន់មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក ភាគខាងលិចនៃខ្សែកាលបរិច្ឆេទអន្តរជាតិ និងភាគខាងជើងនៃខ្សែអេក្វាទ័រ ក្នុងតំបន់មីក្រូណេស៊ី។ ប្រទេសនេះមានរាជធានីនៅម៉ាជូរ៉ូ (Majuro) ហើយត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាប្រទេសដែលមានប្រវត្តិពិសេសមួយ ដោយសារការសាកល្បងអាវុធនុយក្លេអ៊ែររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី២០ និងតួនាទីជាដៃគូយុទ្ធសាស្ត្ររបស់សហរដ្ឋក្រោមកិច្ចព្រមព្រៀងសមាជិកភាពសេរី (Compact of Free Association)។ កោះម៉ាស្សាល់មានផ្ទៃដីសរុបត្រឹមតែ ១៨១ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ប៉ុន្តែតំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខរបស់ខ្លួនលាតសន្ធឹងរាប់លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េនៅក្នុងមហាសមុទ្រ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia ប្រជុំកោះម៉ាស្សាល់ត្រូវបានបង្កើតឡើងពីអាតុលផ្កាថ្មចំនួន ២៩ និងកូនកោះតូចៗប្រមាណ ១.១៥៦ ដែលលាតសន្ធឹងលើតំបន់ដ៏ធំនៃមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកកណ្តាល។ អាតុលទាំងនេះត្រូវបានបែងចែកជាពីរក្រុមគឺ៖ រ៉ាតាក់ (Ratak) ឬកោះថ្ងៃរះ និងរ៉ាលីក (Ralik) ឬកោះថ្ងៃលិច។ អាតុលធំជាងគេគឺខ្វាចាលេអ៊ីន (Kwajalein) ដែលមានបឹងព័ទ្ធជុំវិញ (lagoon) ធំបំផុតក្នុងពិភពលោក។ កោះភាគច្រើនជាកោះទាប ដែលមានកម្ពស់មធ្យមតែ ២ ម៉ែត្រពីលើនីវ៉ូទឹកសមុទ្រ ដែលធ្វើឱ្យប្រទេសនេះងាយរងគ្រោះពីការកើនឡើងកម្ពស់ទឹកសមុទ្រ និងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ។

បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១ ប្រជាជននៃកោះម៉ាស្សាល់មានចំនួនប្រមាណ ៤២.០០០ នាក់ ដែលភាគច្រើនរស់នៅលើអាតុលម៉ាជូរ៉ូ និងខ្វាចាលេអ៊ីន។ ពលរដ្ឋភាគច្រើនជាជនជាតិម៉ាស្សាល់ ដែលមានដើមកំណើតមីក្រូណេស៊ី ហើយមានភាសាផ្លូវការពីរគឺ ភាសាម៉ាស្សាល់ និងភាសាអង់គ្លេស។ សាសនាចម្បងគឺគ្រិស្តសាសនា ជាពិសេសនិកាយប្រូតេស្តង់។ ប្រជាជនមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយសមុទ្រ ហើយបានអភិវឌ្ឍន៍ជំនាញនាវាចរណ៍ដ៏ល្បីល្បាញតាំងពីអតីតកាល។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមការរៀបរាប់ក្នុងសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia កោះម៉ាស្សាល់មានប្រវត្តិតាំងទីលំនៅដ៏យូរលង់ ដោយអ្នកដំណើរមីក្រូណេស៊ីបានមកដល់តាំងពីដើមសហសវត្សរ៍ទី២ មុនគ្រិស្តសករាជ។ ពួកគេបានកសាងវប្បធម៌នាវាចរណ៍ដ៏ទំនើប រួមទាំងការប្រើប្រាស់ «តារាងឈើ» (stick charts) ដែលជាឧបករណ៍តែមួយគត់សម្រាប់ចង្អុលបង្ហាញទីតាំងកោះ និងទិសដៅរលក។

ការទាក់ទងជាមួយអឺរ៉ុបបានចាប់ផ្ដើមនៅសតវត្សរ៍ទី១៦ តាមរយៈអ្នករុករកអេស្ប៉ាញ ប៉ុន្តែមិនមានការបង្កើតអាណានិគមទេ។ នៅឆ្នាំ១៨៨៥ ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់បានប្រកាសកោះទាំងនេះជាដែនអធិបតេយ្យរបស់ខ្លួន ហើយបានគ្រប់គ្រងរហូតដល់សង្គ្រាមលោកលើកទី១។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាម សម្ព័ន្ធប្រជាជាតិបានប្រគល់អាណត្តិគ្រប់គ្រងទៅឱ្យជប៉ុន ដែលបានអភិវឌ្ឍន៍ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងយោធានានា។ ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ កោះខ្វាចាលេអ៊ីនបានក្លាយជាសមរភូមិដ៏សំខាន់ នៅពេលកងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិកវាយដណ្ដើមពីជប៉ុននៅឆ្នាំ១៩៤៤។

ក្រោយសង្គ្រាម កោះម៉ាស្សាល់បានស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក ក្នុងឋានៈជាដែនដីអនុសញ្ញារបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ (Trust Territory of the Pacific Islands)។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៤៦ ដល់ឆ្នាំ១៩៥៨ សហរដ្ឋបានធ្វើការសាកល្បងនុយក្លេអ៊ែរចំនួន ៦៧ លើកនៅលើអាតុលប៊ីគីនី (Bikini) និងអេនីវ៉េតាក់ (Enewetak) ដែលរួមបញ្ចូលការសាកល្បង Castle Bravo នៅឆ្នាំ១៩៥៤ — ជាការបំផ្ទុះនុយក្លេអ៊ែរដ៏ធំបំផុតរបស់សហរដ្ឋ ដែលបានបង្កការបំពុលវិទ្យុសកម្មយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់កោះជុំវិញ និងបង្ខំឱ្យមានការផ្លាស់ទីលំនៅប្រជាជន។ នៅឆ្នាំ១៩៧៩ កោះម៉ាស្សាល់បានទទួលឯករាជ្យ ហើយនៅឆ្នាំ១៩៨៦ បានចុះកិច្ចព្រមព្រៀងសមាជិកភាពសេរីជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក ដែលផ្ដល់ជំនួយសេដ្ឋកិច្ច និងការការពារសន្តិសុខ តែអនុញ្ញាតឱ្យកោះម៉ាស្សាល់មានអធិបតេយ្យភាពលើគោលនយោបាយការបរទេស។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia សេដ្ឋកិច្ចរបស់កោះម៉ាស្សាល់មានទំហំតូច និងពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើជំនួយហិរញ្ញវត្ថុពីសហរដ្ឋអាមេរិកក្រោមកិច្ចព្រមព្រៀងសមាជិកភាពសេរី ដែលគ្របដណ្តប់ប្រមាណ ៧០% នៃថវិការដ្ឋាភិបាល។ វិស័យផ្សេងទៀតរួមមាន ការទូទាត់សម្រាប់ការប្រើប្រាស់មូលដ្ឋានសាកល្បងមីស៊ីលនៅអាតុលខ្វាចាលេអ៊ីន ការនេសាទត្រីធូណា និងការផលិតកូប្រា (copra) ពីដូង។ វិស័យទេសចរណ៍នៅមានកម្រិត ដោយសារទីតាំងភូមិសាស្ត្រដាច់ស្រយាល និងបញ្ហាកេរ្តិ៍ដំណែលនុយក្លេអ៊ែរដែលនៅតែបង្កការព្រួយបារម្ភ។

វប្បធម៌ម៉ាស្សាល់មានឫសគល់យ៉ាងជ្រៅក្នុងប្រពៃណីនាវាចរណ៍ និងជីវិតសមុទ្រ។ ប្រជាជននៅតែរក្សាជំនាញធ្វើទូកក្ដោងប្រពៃណី ការតម្បាញស្លឹករឿតូ (rito) ដើម្បីធ្វើផ្លិត និងសិប្បកម្មផ្សេងៗ ព្រមទាំងរបាំ និងចម្រៀងប្រពៃណី។ ម្ហូបអាហារមានមូលដ្ឋានលើត្រីស្រស់ ផ្លែនំប៉័ង (breadfruit) ដូង និងដំណាំមើមផ្សេងទៀត។ សង្គមប្រពៃណីរៀបចំដោយប្រព័ន្ធថ្នាក់ដឹកនាំតាមវង្សត្រកូល ដែលហៅថា «អ៊ីរ៉ូអ៊ីច» (iroij) ហើយប្រព័ន្ធនេះនៅតែមានឥទ្ធិពលក្នុងកិច្ចការមូលដ្ឋានមួយចំនួន។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅបច្ចុប្បន្ន កោះម៉ាស្សាល់កំពុងប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាសំខាន់ៗមួយចំនួនដែលធ្វើឱ្យប្រទេសនេះក្លាយជាចំណុចចាប់អារម្មណ៍របស់សហគមន៍អន្តរជាតិ។ មួយក្នុងចំណោមនោះគឺការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ ដោយសារកោះភាគច្រើនមានកម្ពស់ទាប ហើយងាយរងគ្រោះនឹងការកើនឡើងកម្ពស់ទឹកសមុទ្រ។ រដ្ឋាភិបាលកោះម៉ាស្សាល់បានក្លាយជាសម្លេងដ៏ខ្លាំងក្លាមួយនៅក្នុងវេទិកាអន្តរជាតិ ដើម្បីទាមទារឱ្យមានវិធានការកាត់បន្ថយការបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ជាបន្ទាន់។ ក្រៅពីនេះ បញ្ហាកេរ្តិ៍ដំណែលនុយក្លេអ៊ែរនៅតែបន្ត ដោយការសាងសង់ដូមរ៉ានីត (Runit Dome) សម្រាប់ផ្ទុកកាកសំណល់វិទ្យុសកម្ម ក៏កំពុងប្រឈមនឹងហានិភ័យនៃការលេចធ្លាយ ដែលអាចប៉ះពាល់ដល់បរិស្ថាន និងសុខភាពប្រជាជន។

ដោយសារតួនាទីយុទ្ធសាស្ត្រ មូលដ្ឋានសាកល្បងមីស៊ីលរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅអាតុលខ្វាចាលេអ៊ីននៅតែជាកត្តាភូមិសាស្ត្រនយោបាយដ៏សំខាន់ ជាពិសេសក្នុងបរិបទនៃការប្រកួតប្រជែងរវាងសហរដ្ឋ និងចិនក្នុងតំបន់ប៉ាស៊ីហ្វិក។ កោះម៉ាស្សាល់ក៏ជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសមួយចំនួនដែលរក្សាទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយតៃវ៉ាន់ ខណៈដែលប្រទេសភាគច្រើនទទួលស្គាល់ចិនដីគោក។ សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse នៅកម្ពុជា ទំនាក់ទំនងរវាងកោះម៉ាស្សាល់ និងមហាអំណាចអាចជាមេរៀនគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ ជាពិសេសលើបញ្ហាអធិបតេយ្យភាព ការពឹងផ្អែកលើជំនួយបរទេស និងការដោះស្រាយផលប៉ៈពាល់ពីអតីតកាលដែលសហគមន៍អន្តរជាតិគួរតាមដាន។