ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ចំណេះដឹងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ (Media literacy) គឺជាការពង្រីកវិសាលភាពនៃនិយមន័យអក្ខរកម្ម (literacy) ដោយរួមបញ្ចូលនូវសមត្ថភាពក្នុងការចូលប្រើប្រាស់ វិភាគ វាយតម្លៃ និងបង្កើតមាតិកាប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយក្នុងទម្រង់ផ្សេងៗ។ យោងតាមវិគីភីឌា (Wikipedia) ចំណេះដឹងនេះក៏រួមបញ្ចូលនូវសមត្ថភាពក្នុងការគិតបែបរិះគន់ និងការប្រព្រឹត្តិកិច្ចប្រកបដោយក្រមសីលធម៌ ដោយប្រើប្រាស់អំណាចនៃព័ត៌មាននិងការទំនាក់ទំនង ដើម្បីចូលរួមជាមួយពិភពលោកនិងរួមចំណែកដល់ការផ្លាស់ប្តូរជាវិជ្ជមាន។

ការអនុវត្តចំណេះដឹងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយមានលក្ខណៈទូលំទូលាយ ដោយគ្របដណ្ដប់លើប្រភេទប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយផ្សេងៗ ដូចជា កាសែត ទូរទស្សន៍ វិទ្យុ អ៊ីនធឺណេត និងបណ្តាញសង្គម។ វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាជំនាញដ៏សំខាន់សម្រាប់បរិបទការងារ ជីវិតប្រចាំថ្ងៃ និងសិទ្ធិពលរដ្ឋក្នុងសតវត្សរ៍ទី២១។

និយមន័យ និងគ្រឿងផ្សំសំខាន់ៗ

និយមន័យនៃចំណេះដឹងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយជារឿយៗត្រូវបានបកស្រាយតាមរយៈជំហានស្នូលចំនួនបួនគឺ ១. ការចូលប្រើប្រាស់ (Access)៖ សមត្ថភាពក្នុងការស្វែងរកនិងប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព ២. ការវិភាគ (Analyze)៖ ការយល់ដឹងអំពីរបៀបដែលសារត្រូវបានសាងសង់ និងគោលបំណងរបស់វា ៣. ការវាយតម្លៃ (Evaluate)៖ ការប្រើប្រាស់ក្រមសីលធម៌និងការគិតបែបរិះគន់ដើម្បីកំណត់គុណភាពនិងភាពត្រឹមត្រូវនៃមាតិកា និង ៤. ការបង្កើត (Create)៖ សមត្ថភាពក្នុងការផលិតមាតិកាវិជ្ជមានដោយប្រើឧបករណ៍ផ្សេងៗ។

ចំណុចសំខាន់មួយទៀតគឺការគិតបែបរិះគន់ (Critical thinking) ដែលជួយអ្នកប្រើប្រាស់ឱ្យស្គាល់ពីភាពលម្អៀង ការឃោសនា និងព័ត៌មានក្លែងក្លាយ។ លើសពីនេះ ចំណេះដឹងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយក៏តម្រូវឱ្យមានការយល់ដឹងអំពីរបៀបដែលប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយអាចមានឥទ្ធិពលលើសង្គម និងបុគ្គលិកលក្ខណៈរបស់យើង។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

គំនិតនៃចំណេះដឹងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយបានចាប់កំណើតឡើងនៅដើមសតវត្សរ៍ទី២០ ជាមួយនឹងការពង្រីកខ្លួននៃប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយធំៗដូចជា កាសែត និងវិទ្យុ។ ដំបូងឡើយ ការអប់រំផ្នែកនេះផ្តោតលើការការពារសាធារណជនពីការឃោសនា និងឥទ្ធិពលអវិជ្ជមាននៃប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ។ តាមវិគីភីឌា ក្រោយមកគោលដៅនេះបានវិវឌ្ឍពីការការពារទៅជាការផ្តល់សិទ្ធិអំណាច (Empowerment) ដោយសង្កត់ធ្ងន់លើការបណ្តុះសមត្ថភាពឱ្យពលរដ្ឋចេះប្រើប្រាស់និងបង្កើតមាតិកាដោយខ្លួនឯង។

ក្នុងឆ្នាំ ២០១១ អង្គការ UNESCO បានដាក់ចេញនូវក្របខ័ណ្ឌ "Media and Information Literacy" (MIL) ដែលរួមបញ្ចូលគ្នារវាងចំណេះដឹងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយនិងចំណេះដឹងព័ត៌មាន។ នៅឆ្នាំ ២០១៦ ឯកសារសិក្សាមួយដែលមានចំណងជើងថា "Media and Information Literacy: Reinforcing Human Rights, Countering Radicalization and Extremism" ត្រូវបានបោះពុម្ពក្រោមកិច្ចសហការរបស់ UNESCO, UNITWIN, UNAOC និង GAPMIL។ ស្នាដៃនេះបានគូសបញ្ជាក់ពីតួនាទីនៃ MIL ក្នុងការការពារសិទ្ធិមនុស្សនិងប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងលទ្ធិជ្រុលនិយម។

សព្វថ្ងៃនេះ ជាមួយនឹងការរីករាលដាលនៃប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយឌីជីថលនិងបណ្តាញសង្គម ចំណេះដឹងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយបានក្លាយជារឿងបន្ទាន់ជាងមុន ដោយសារតែបញ្ហាព័ត៌មានក្លែងក្លាយ និងព័ត៌មានមិនពិតកំពុងគំរាមកំហែងដល់សង្គមប្រជាធិបតេយ្យ។

សារៈសំខាន់ និងការអនុវត្ត

ចំណេះដឹងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយមានសារៈសំខាន់ណាស់នៅក្នុងសង្គមទំនើប ជាពិសេសសម្រាប់ការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងព័ត៌មានក្លែងក្លាយ (Fake news) និងព័ត៌មានមិនត្រឹមត្រូវ (Misinformation)។ វាជួយប្រជាពលរដ្ឋឱ្យចេះប្រភពព័ត៌មានដែលគួរឱ្យទុកចិត្ត និងរកឃើញភាពលម្អៀងនៅក្នុងរបាយការណ៍។ នៅក្នុងប្រព័ន្ធអប់រំ សាលារៀនជាច្រើនបានបញ្ចូលកម្មវិធីអក្ខរកម្មប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយទៅក្នុងកម្មវិធីសិក្សា ដើម្បីបណ្តុះជំនាញគិតបែបរិះគន់ដល់សិស្សានុសិស្សតាំងពីក្មេង។

នៅក្នុងវិស័យការងារ ជំនាញនេះកាន់តែមានតម្រូវការ ដោយសារតែបច្ចេកវិទ្យាឌីជីថលកំពុងតែក្លាយជាផ្នែកមួយនៃការងារស្ទើរតែគ្រប់វិស័យ។ លើសពីនេះ សម្រាប់សិទ្ធិពលរដ្ឋ ចំណេះដឹងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយជួយឱ្យពលរដ្ឋអាចចូលរួមកិច្ចការសាធារណៈដោយយល់ដឹង និងធ្វើការសម្រេចចិត្តបានត្រឹមត្រូវអំពីបញ្ហានយោបាយ និងសង្គម។ ដូច្នេះ ការលើកកម្ពស់ចំណេះដឹងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយគឺជាការវិនិយោគដ៏សំខាន់សម្រាប់អនាគតរបស់ប្រទេសជាតិ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse និងប្រជាជនកម្ពុជា ការយល់ដឹងអំពីចំណេះដឹងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយគឺជារឿងចាំបាច់បំផុតក្នុងយុគសម័យឌីជីថល។ ប្រទេសកម្ពុជាមានអត្រាប្រើប្រាស់បណ្តាញសង្គមដូចជា Facebook ខ្ពស់ ហើយព័ត៌មានក្លែងក្លាយបានក្លាយជាបញ្ហាធំមួយដែលជះឥទ្ធិពលដល់សង្គម និងនយោបាយ។ KhmerPulse លើកស្ទួយការយកព័ត៌មានពហុទស្សនទាន ដែលជាផ្នែកមួយនៃការអនុវត្តន៍ចំណេះដឹងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ ដោយលើកទឹកចិត្តឱ្យអ្នកអានពិនិត្យមើលប្រភពព័ត៌មានផ្សេងៗ និងចោទសួរអំពីភាពលម្អៀង។

ឧទាហរណ៍ជាក់ស្តែង នៅពេលដែលអ្នកអានឃើញរបាយការណ៍ពីប្រភពដូចជា VOV នៃរដ្ឋាភិបាលវៀតណាម ឬ Xinhua នៃរដ្ឋាភិបាលចិន ការយល់ដឹងអំពីការគ្រប់គ្រងរបស់រដ្ឋលើប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយនឹងជួយឱ្យអ្នកអានអាចវាយតម្លៃមាតិកាទាំងនោះបានត្រឹមត្រូវ។ ជាមួយគ្នានេះ ការយល់ដឹងអំពីបច្ចេកវិទ្យា AI និងបច្ចេកវិទ្យាបង្កើតមាតិកាក្លែងក្លាយ (Deepfakes) ក៏ជាផ្នែកមួយនៃចំណេះដឹងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយដែលកំពុងតែមានសារៈសំខាន់នៅទូទាំងពិភពលោក។

យ៉ាងណាមិញ ចំណេះដឹងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយមិនមែនគ្រាន់តែជាជំនាញសម្រាប់អ្នកកាសែតទេ ប៉ុន្តែវាជាជំនាញដែលប្រជាពលរដ្ឋគ្រប់រូបគួរតែមាន ដើម្បីចូលរួមក្នុងសង្គមប្រជាធិបតេយ្យប្រកបដោយការយល់ដឹងនិងការទទួលខុសត្រូវ។