ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ពហុនិយមសារព័ត៌មាន ដែលភាសាអង់គ្លេសហៅថា Media pluralism គឺជាគោលការណ៍មូលដ្ឋានដែលធានាឱ្យមានភាពចម្រុះនៃសំឡេង មតិ និងការវិភាគនៅក្នុងប្រព័ន្ធសារព័ត៌មាន។ តាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia និយមន័យនេះរួមបញ្ចូលទាំងការមានវត្តមាននៃប្រភេទសារព័ត៌មានផ្សេងៗគ្នា ព្រមទាំងការគាំទ្រដល់ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយផងដែរ។ វាមានសារៈសំខាន់ចាំបាច់សម្រាប់ដំណើរការប្រជាធិបតេយ្យ ព្រោះវាអនុញ្ញាតឱ្យប្រជាពលរដ្ឋទទួលបានព័ត៌មានពីប្រភពចម្រុះ ដើម្បីធ្វើការសម្រេចចិត្តដោយយល់ដឹង។

អង្គការយូណេស្កូ (UNESCO) បានផ្សព្វផ្សាយរបាយការណ៍និន្នាការសារព័ត៌មានពិភពលោកឆ្នាំ២០១៨ ដោយវាស់ស្ទង់ពហុនិយមសារព័ត៌មានតាមរយៈសូចនាករជាច្រើន ដូចជាការការពារផ្នែកច្បាប់ ភាពចម្រុះនៃកម្មសិទ្ធិ និងសមត្ថភាពនៃការផលិតព័ត៌មានឯករាជ្យ។ របាយការណ៍នេះបានបង្ហាញថា និន្នាការនៃការប្រមូលផ្ដុំកម្មសិទ្ធិសារព័ត៌មាននៅទូទាំងពិភពលោក កំពុងតែកើនឡើង ដែលជាការគំរាមកំហែងដល់ភាពចម្រុះនៃមតិ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ពហុនិយមសារព័ត៌មានមិនមែនជាបាតុភូតដែលស្មើគ្នានៅគ្រប់ទីកន្លែងនោះទេ។ ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ កម្រិតនៃការអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច និងភាពចម្រុះនៃប្រជាជនសុទ្ធតែជះឥទ្ធិពលដល់ការទទួលបានព័ត៌មានចម្រុះ។ យោងតាមរូបភាពពី Wikipedia ដែលបង្ហាញពីការជ្រៀតចូលអ៊ីនធឺណិត តំបន់ដូចជាទ្វីបអឺរ៉ុប អាមេរិកខាងជើង និងអាស៊ីប៉ាស៊ីហ្វិក មានអត្រាការប្រើប្រាស់អ៊ីនធឺណិតខ្ពស់ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យប្រជាជនចូលមើលប្រភពព័ត៌មានអន្តរជាតិ និងក្នុងស្រុកបានយ៉ាងទូលំទូលាយ។ ផ្ទុយទៅវិញ នៅតំបន់អាហ្វ្រិក និងផ្នែកខ្លះនៃអាស៊ី ការជ្រៀតចូលអ៊ីនធឺណិតនៅមានកម្រិតទាប ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនភាគច្រើនពឹងផ្អែកលើសារព័ត៌មានប្រពៃណី ដូចជាវិទ្យុ និងទូរទស្សន៍ដែលអាចមានកម្មសិទ្ធិផ្ដុំគ្នា។

លើសពីនេះ ភាពចម្រុះខាងភាសាក៏ដើរតួនាទីសំខាន់ផងដែរ។ ប្រទេសដែលមានក្រុមជនជាតិនិងភាសាច្រើន ត្រូវការសារព័ត៌មានដែលផ្សព្វផ្សាយជាភាសារបស់ពួកគេ ដើម្បីធានាថាគ្រប់សំឡេងត្រូវបានឮ។ អង្គការយូណេស្កូបានសង្កត់ធ្ងន់ថា ការផ្សារភ្ជាប់ឌីជីថលគឺជាឧបសគ្គចម្បងមួយ ហើយបណ្តាប្រទេសដែលមានវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ចធំ ប្រឈមនឹងហានិភ័យនៃការថយចុះពហុនិយម។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

កាលពីសតវត្សទី១៩ និងដើមសតវត្សទី២០ ទីផ្សារសារព័ត៌មានត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយកាសែតបោះពុម្ព ដែលភាគច្រើនជាកម្មសិទ្ធិរបស់បុគ្គល ឬគ្រួសារ។ តាម Wikipedia ជាមួយនឹងការលេចចេញនៃវិទ្យុ និងទូរទស្សន៍ ការផ្ដល់ព័ត៌មានបានរីកចម្រើន ប៉ុន្តែការគ្រប់គ្រងរបស់រដ្ឋាភិបាល និងក្រុមហ៊ុនធំៗបានចាប់ផ្តើមកំណត់ភាពចម្រុះ។ គោលការណ៍ Fairness Doctrine នៅសហរដ្ឋអាមេរិក ដែលតម្រូវឱ្យអ្នកផ្សាយបង្ហាញមតិផ្សេងៗគ្នា គឺជាឧទាហរណ៍នៃកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដំបូងក្នុងការធានាពហុនិយម។ ទោះយ៉ាងណា ការលុបចោលគោលការណ៍នេះនៅឆ្នាំ១៩៨៧ បានបើកផ្លូវដល់ការកើនឡើងនៃសារព័ត៌មានដែលមានលំអៀងខាងនយោបាយ។

ក្នុងកំឡុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៨០ របាយការណ៍ MacBride របស់អង្គការយូណេស្កូបានផ្តួចផ្តើមគំនិតនៃសណ្តាប់ធ្នាប់ព័ត៌មាននិងទំនាក់ទំនងពិភពលោកថ្មី (NWICO) ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាអតុល្យភាពនៃលំហូរព័ត៌មានរវាងប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍ និងកំពុងអភិវឌ្ឍន៍។ ការមកដល់នៃអ៊ីនធឺណិតនៅទសវត្សឆ្នាំ១៩៩០ បាននាំឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងខ្លាំង៖ ប្រជាជនទូទៅអាចបង្កើតនិងចែកចាយព័ត៌មានបាន ដែលបង្កើនចំនួនសំឡេងយ៉ាងច្រើន។ ប៉ុន្តែដូចបានបង្ហាញក្នុងរូបភាពខាងក្រោម នៅឆ្នាំ២០២១ ទូរទស្សន៍នៅតែជាប្រភពព័ត៌មានដ៏មានឥទ្ធិពលសម្រាប់ប្រជាជនជាច្រើន ខណៈអ៊ីនធឺណិតកំពុងតែកើនឡើងឥតឈប់ឈរ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

កត្តាសេដ្ឋកិច្ចជះឥទ្ធិពលយ៉ាងជ្រាលជ្រៅដល់ពហុនិយមសារព័ត៌មាន។ ការប្រមូលផ្ដុំកម្មសិទ្ធិសារព័ត៌មានដោយក្រុមហ៊ុនយក្សមួយក្តាប់តូច អាចនាំឱ្យមានការកាត់បន្ថយប្រភពព័ត៌មានឯករាជ្យ និងភាពចម្រុះនៃមតិ។ យោងតាម Wikipedia នៅក្នុងប្រទេសជាច្រើន ក្រុមហ៊ុនប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយមួយចំនួនគ្រប់គ្រងទាំងកាសែត ទូរទស្សន៍ និងវេទិកាអនឡាញ ដែលធ្វើឱ្យការផលិតព័ត៌មានស្ថិតនៅក្រោមផលប្រយោជន៍តែមួយ។ បន្ថែមពីនេះ ការពឹងផ្អែកខ្លាំងលើការផ្សាយពាណិជ្ជកម្ម អាចធ្វើឱ្យអ្នកសារព័ត៌មានជៀសវាងប្រធានបទដែលអាចប៉ះពាល់ដល់អ្នកឧបត្ថម្ភ។

ផ្នែកវប្បធម៌ក៏ជាសសរទ្រូងដ៏សំខាន់ផងដែរ។ របាយការណ៍របស់អង្គការយូណេស្កូ ស្តីពី "ស្ត្រីមើលមិនឃើញ?" (Invisible Women) ដែលសិក្សាអំពីសមភាពយេនឌ័រក្នុងខ្លឹមសារសារព័ត៌មាន ការសម្រេចចិត្ត និងកម្លាំងពលកម្ម បានរកឃើញថា ស្ត្រីនៅតែតំណាងតិចតួចក្នុងតួនាទីដឹកនាំ និងជាប្រភពដកស្រង់ក្នុងព័ត៌មាន។ តាមការចុះផ្សាយ ស្ត្រីមានត្រឹមតែ ២៤% នៃអ្នកជំនាញដែលត្រូវបានដកស្រង់ ឬបង្ហាញក្នុងព័ត៌មានទូទាំងពិភពលោក។ កង្វះតំណាងនេះមិនត្រឹមតែជាបញ្ហាសមភាពប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងកាត់បន្ថយភាពចម្រុះនៃទស្សនៈដែលប្រជាជនទទួលបានផងដែរ។ ដូចគ្នានេះដែរ ការតំណាងជនជាតិភាគតិច និងភាសាផ្សេងៗ គឺជាសូចនាករសំខាន់នៃពហុនិយមវប្បធម៌ក្នុងសារព័ត៌មាន។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅក្នុងសម័យកាលបច្ចុប្បន្ន ពហុនិយមសារព័ត៌មានត្រូវប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាប្រឈមថ្មីៗ ដែលភ្ជាប់យ៉ាងជិតស្និទ្ធទៅនឹងបច្ចេកវិទ្យាឌីជីថល។ អង្គការយូណេស្កូបានផ្សព្វផ្សាយរបាយការណ៍មួយស្តីពី "ឫសគល់នៃព័ត៌មានក្លែងក្លាយ" (The roots of ‘fake news’) ដោយព្រមានថា ការរីករាលដាលនៃព័ត៌មានមិនពិតតាមបណ្តាញសង្គម អាចធ្វើឱ្យសាធារណជនបាត់បង់ទំនុកចិត្តលើសារព័ត៌មានឯករាជ្យ និងបង្កើតឱ្យមានភាពច្របូកច្របល់ក្នុងសង្គម។ វេទិកាសង្គមធំៗ ប្រើប្រាស់ក្បួនដោះស្រាយ (algorithms) ដែលអាចបង្កើត "អេកូ ចំប៊ែរ" (echo chamber) ដែលអ្នកប្រើប្រាស់ទទួលបានតែព័ត៌មានដែលស្របនឹងទស្សនៈរបស់ខ្លួន ដោយកាត់ផ្តាច់ការប៉ះពាល់ជាមួយមតិផ្សេងៗ។

របាយការណ៍របស់អង្គការយូណេស្កូបានផ្តល់អនុសាសន៍ថា ប្រទេសនានា រួមទាំងប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ គួរតែផ្តល់អាទិភាពដល់ការលើកកម្ពស់អក្ខរកម្មសារព័ត៌មាន (media literacy) ដើម្បីជួយឱ្យប្រជាជនចេះវាយតម្លៃព័ត៌មាន និងគាំទ្រដល់ពហុនិយមសារព័ត៌មាន។ សម្រាប់អ្នកអាននៅកម្ពុជា ការយល់ដឹងនេះអាចជួយឱ្យពួកគេការពារខ្លួនពីការបោកប្រាស់ និងធ្វើការសម្រេចចិត្តបានត្រឹមត្រូវ។