ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia បារត (Hg) គឺជាធាតុគីមីដែលមានលេខអាតូមិក ៨០ និងត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថាជាប្រាក់រាវ (quicksilver) ។ វាជាលោហៈធ្ងន់មានពណ៌ប្រាក់ ដែលមានលក្ខណៈពិសេសជាលោហៈតែមួយគត់ដែលស្ថិតក្នុងសភាពរាវនៅសីតុណ្ហភាពនិងសម្ពាធស្តង់ដារ ។ បារតមានចំណុចរលាយទាបបំផុត (-៣៨.៨៣ អង្សាសេ) ចំណុចពុះទាបបំផុត (៣៥៦.៧៣ អង្សាសេ) និងជួរសភាពរាវខ្លីបំផុតក្នុងចំណោមលោហៈទាំងអស់ ។ បារតជាសារធាតុដែលមានដង់ស៊ីតេខ្ពស់ (១៣.៥៣៤ g/cm³) ហើយផ្ទៃរាវរបស់វាមានតង់ស្យុងខ្ពស់ ដែលធ្វើឱ្យវាអាចបង្កើតជាដំណក់តូចៗបាន ។ លោហៈនេះអាចផ្សំជាអាម៉ាល់ហ្កាម (amalgam) ជាមួយនឹងលោហៈដទៃដូចជា មាស ប្រាក់ និងសំណ ។ តាម Wikipedia បារតមិនសូវប្រតិកម្មជាមួយអាស៊ីតធម្មតាទេ តែវាអាចប្រតិកម្មជាមួយអាស៊ីតកត់សុី ។ ដោយសារតែលក្ខណៈពិសេសទាំងនេះ បារតត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងឧស្សាហកម្មនិងឧបករណ៍វិទ្យាសាស្ត្រ ប៉ុន្តែវាក៏ជាសារធាតុពុលធ្ងន់ធ្ងរដែលបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់ប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទនិងបរិស្ថានផងដែរ ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia បារតគឺជាធាតុដែលកម្រមាននៅក្នុងសំបកផែនដី ប៉ុន្តែវាអាចជួបបានក្នុងទម្រង់ជារ៉ែស៊ីណាបារ (cinnabar, HgS) ដែលជាសារធាតុសំខាន់សម្រាប់ទាញយកបារត ។ បារតធម្មជាតិក៏អាចបង្កើតបានដោយការបំបែកនៃស៊ីណាបារនៅក្នុងតំបន់កត់សុី ។ ប្រទេសផលិតបារតធំជាងគេរួមមាន ប្រទេសចិន គៀហ្គីស្ថាន និងឈីលី ។ ការជីកយករ៉ែបារតបាននាំឱ្យមានការបំពុលធ្ងន់ធ្ងរដល់ប្រជាជននៅតំបន់ជុំវិញ ដោយសារតែបារតជាសារធាតុពុលដែលអាចបង្កឱ្យមានជំងឺសរសៃប្រសាទនិងពិការ ។ ឧទាហរណ៍ នៅឆ្នាំ ១៩៥៦ ជំងឺ Minamata ដែលបានកើតឡើងនៅជប៉ុនដោយសារការបញ្ចេញបារតពុលចូលទៅក្នុងឈូងសមុទ្រ បានធ្វើឱ្យមនុស្សរាប់ពាន់នាក់រងផលប៉ះពាល់ធ្ងន់ធ្ងរ និងត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាករណីពុលបរិស្ថានមួយដ៏អាក្រក់បំផុត ។ សព្វថ្ងៃនេះ ការជីកយកមាសខ្នាតតូចដោយប្រើបារតនៅតាមតំបន់អាស៊ី អាហ្វ្រិក និងអាមេរិកឡាទីន នៅតែបន្តបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់សុខភាពប្រជាជនមូលដ្ឋានជាច្រើន ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

បារតត្រូវបានគេស្គាល់តាំងពីសម័យបុរាណ ។ តាម Wikipedia អរិយធម៌បុរាណដូចជា ចិន និងអេហ្ស៊ីប បានប្រើប្រាស់ស៊ីណាបារសម្រាប់ធ្វើជាសារធាតុពណ៌ក្រហម និងក្នុងពិធីបុណ្យសាសនា ។ នៅក្នុងសម័យក្រិកបុរាណ វាត្រូវបានគេហៅថា "hydrargyros" (ប្រាក់ទឹក) ដែលក្រោយមកបង្កើតបានជានិមិត្តសញ្ញា Hg របស់វា ។ ពួកអ្នកអាល់ខេមី (alchemy) បានចាត់ទុកបារតជាសារធាតុដំបូងបំផុតដែលបង្កើតបានជាលោហៈទាំងអស់ ហើយពួកគេបានព្យាយាមផ្លាស់ប្តូរវាឱ្យទៅជាមាស ។ នៅសតវត្សទី ១៧ រូបវិទូអ៊ីតាលី Evangelista Torricelli បានបង្កើតឧបករណ៍វាស់សម្ពាធបរិយាកាស (barometer) ដោយប្រើបារត ហើយនៅឆ្នាំ ១៧១៤ លោក Daniel Gabriel Fahrenheit បានបង្កើតទែម៉ូម៉ែត្របារតដែលមានភាពជាក់លាក់ខ្ពស់ ។ ក្នុងសតវត្សទី ១៩ សារធាតុបារតនីត្រាតត្រូវបានប្រើក្នុងឧស្សាហកម្មធ្វើមួក ដែលបណ្តាលឱ្យកម្មករជាច្រើនកើតជំងឺពុលបារត ហើយបង្កើតជាឃ្លាថា "អ្នកធ្វើមួកឆ្កួត" (mad hatter) ។ ក្នុងយុគសម័យទំនើប បារតក៏ដើរតួនាទីក្នុងការអភិវឌ្ឍវិទ្យាសាស្ត្រដូចជា ការសិក្សាអំពីឧស្ម័ននិងអគ្គិសនី និងក្នុងបច្ចេកវិទ្យាកុំព្យូទ័រដំបូង (mercury delay lines) ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia បារតមានតួនាទីសេដ្ឋកិច្ចសំខាន់ក្នុងវិស័យឧស្សាហកម្មជាច្រើន ។ ការប្រើប្រាស់ធំបំផុតគឺនៅក្នុងដំណើរការ chlor-alkali សម្រាប់ផលិតក្លរីននិងសូដាកាវស្ទីក ដែលប្រើបារតជាអេឡិចត្រូត ។ លើសពីនេះ បារតត្រូវបានប្រើក្នុងការទាញយកមាសពីរ៉ែដោយវិធីសាស្ត្រ amalgamation ជាពិសេសនៅតាមតំបន់រ៉ែខ្នាតតូច ។ នៅក្នុងវិស័យសុខាភិបាល បារតធ្លាប់ជាសមាសភាគសំខាន់នៃឧបករណ៍វាស់សីតុណ្ហភាព ឧបករណ៍វាស់សម្ពាធឈាម និងអាម៉ាល់ហ្កាមបំពេញធ្មេញ (dental amalgam) ដែលប្រើប្រាស់អស់រយៈពេលជាង ១០០ ឆ្នាំ ។ ចង្កៀង fluorescent ចង្កៀង mercury-vapor និងកុងតាក់បារត (mercury switches) ក៏ជាផលិតផលប្រើប្រាស់ទូទៅដែរ ។ ទោះជាយ៉ាងណា ដោយសារការយល់ដឹងអំពីគ្រោះថ្នាក់សុខភាព ការប្រើប្រាស់បារតបានធ្លាក់ចុះជាលំដាប់ ហើយតម្លៃនិងផលិតកម្មក៏មានការប្រែប្រួលដូចបង្ហាញក្នុងក្រាប (សូមមើលរូបភាព) ។ នៅក្នុងវប្បធម៌បុរាណ បារតត្រូវបានគេចាត់ទុកថាមានអំណាចព្យាបាលនិងអាថ៌កំបាំង ដែលជាផ្នែកមួយនៃឱសថបុរាណចិននិងឥណ្ឌា ប៉ុន្តែការអនុវត្តទាំងនេះបានថមថយចុះដោយសារការពុលរបស់វា ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅសម័យបច្ចុប្បន្ន បារតត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាសាកលថាជាផលិតផលពុលដែលបង្កការគំរាមកំហែងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់សុខភាពសាធារណៈនិងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី ។ តាម Wikipedia ការបំពុលដោយបារតភាគច្រើនបណ្តាលមកពីការដុតធ្យូងថ្មនៅរោងចក្រអគ្គិសនី ការជីកយកមាសខ្នាតតូច និងការបញ្ចេញពីផ្សែងឧស្ម័នឧស្សាហកម្ម ។ បារតអាចធ្វើដំណើរបានយូរក្នុងបរិយាកាស ហើយក្រោយមកត្រូវបានបំលែងទៅជាមេទីលបារត (methylmercury) ដែលកកើតក្នុងខ្សែសង្វាក់អាហារ ជាពិសេសនៅក្នុងត្រីធំៗ ដែលបង្កហានិភ័យខ្ពស់ដល់មនុស្សដែលបរិភោគត្រីទាំងនោះ ។ ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហានេះ អនុសញ្ញា Minamata ស្តីពីបារតត្រូវបានអនុម័តនៅឆ្នាំ ២០១៣ និងចូលជាធរមាននៅឆ្នាំ ២០១៧ ។ អនុសញ្ញានេះរួមបញ្ចូលវិធានការដូចជា ការលុបបំបាត់ការប្រើប្រាស់បារតក្នុងផលិតផលជាក់លាក់ ការកាត់បន្ថយការប្រើបារតក្នុងការជីកយកមាស និងការគ្រប់គ្រងការបញ្ចេញចេញពីប្រភពឧស្សាហកម្ម ។ គិតត្រឹមឆ្នាំ ២០២៣ មានប្រទេសជាង ១២០ បានផ្តល់សច្ចាប័ន ហើយការអនុវត្តអនុសញ្ញានេះបាននិងកំពុងជួយកាត់បន្ថយការបំពុលដោយបារតនៅទូទាំងពិភពលោក ។ ការអនុវត្តអនុសញ្ញានេះមានសារៈសំខាន់ជាសកល ជាពិសេសសម្រាប់ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ដែលមានសកម្មភាពជីកយកមាសខ្នាតតូចច្រើន ។