រដ្ឋប្រហារយោធា

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

រដ្ឋប្រហារយោធា (military coup ឬ coup d'état) គឺជាការដណ្តើមអំណាចរដ្ឋាភិបាលដោយភ្លាមៗ និងជាញឹកញាប់ដោយខុសច្បាប់ ដែលធ្វើឡើងដោយកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ ឬដោយក្រុមមួយផ្នែកនៃកងទ័ព ដើម្បីផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលដែលកំពុងកាន់អំណាច។ វាខុសពីបដិវត្តន៍ប្រជាជន ត្រង់ថារដ្ឋប្រហារជាទូទៅធ្វើឡើងដោយក្រុមមន្ត្រីយោធាតូចមួយ មិនមែនដោយចលនាមហាជនទេ។

តាមការសិក្សាសិក្សារបស់សាកលវិទ្យាល័យ Central Florida និងគម្រោង Cline Center រដ្ឋប្រហារយោធាបានកើតឡើងជាង ៤០០ លើកនៅទូទាំងពិភពលោកចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៥០ មក ដោយប្រមូលផ្តុំច្រើនបំផុតនៅអាហ្វ្រិក អាមេរិកឡាទីន និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ Encyclopedia Britannica បាននិយាយថា រដ្ឋប្រហារតែងតែបានរំលាយរដ្ឋធម្មនុញ្ញ រំលាយសភា និងផ្អាកសិទ្ធិស៊ីវិលក្នុងរយៈពេលអន្តរកាល។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

រដ្ឋប្រហារយោធាមិនត្រូវបានកំណត់ដោយតំបន់ភូមិសាស្ត្រណាមួយឡើយ ប៉ុន្តែទិន្នន័យពីគម្រោង Cline Center បង្ហាញថា អាហ្វ្រិកនៅភាគខាងត្បូងសាហារ៉ាគឺជាតំបន់ដែលមានឧប្បត្តិហេតុរដ្ឋប្រហារច្រើនបំផុតនៅសតវត្សទី ២១ ដោយមានរដ្ឋប្រហារជាង ១០ លើកក្នុងរយៈពេលប្រាំឆ្នាំចុងក្រោយ នៅប្រទេសដូចជាម៉ាលី ប៊ួគីណាហ្វាសូ ហ្គីណេ ស៊ូដង់ និងនីហ្សេ។

នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ប្រទេសដែលធ្លាប់ឆ្លងកាត់រដ្ឋប្រហារសំខាន់ៗមានដូចជា ថៃ (ច្រើនជាង ១២ លើកចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៣២) មីយ៉ាន់ម៉ា ឥណ្ឌូនេស៊ី និងហ្វីលីពីន។ តាមការវិភាគរបស់ BBC ប្រទេសដែលមានវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់ ស្ថាប័នប្រជាធិបតេយ្យខ្សោយ និងកងទ័ពមានអំណាចនយោបាយដាច់ដោយឡែក គឺមានហានិភ័យខ្ពស់បំផុត។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ពាក្យ "coup d'état" មានដើមកំណើតពីភាសាបារាំង មានន័យត្រង់ថា "ការវាយប្រហារលើរដ្ឋ"។ ការប្រើប្រាស់ដ៏ល្បីដំបូងនេះត្រូវបានភ្ជាប់ទៅនឹងការដណ្តើមអំណាចរបស់ណាប៉ូឡេអុង បូណាប៉ាត ក្នុងឆ្នាំ ១៧៩៩ នៅប្រទេសបារាំង។ Encyclopedia Britannica បានរាយការណ៍ថា រដ្ឋប្រហារជាបាតុភូតនយោបាយទំនើបបានរីកលូតលាស់ខ្លាំងនៅសតវត្សទី ២០ ជាពិសេសក្នុងបរិបទសង្គ្រាមត្រជាក់ ដែលមហាអំណាចទាំងសហរដ្ឋអាមេរិក និងសហភាពសូវៀតបានឧបត្ថម្ភរដ្ឋប្រហារនៅបណ្តាប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍ ដើម្បីដំឡើងរដ្ឋាភិបាលដែលគាំទ្រខ្លួន។

ឧទាហរណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏ល្បីរួមមានរដ្ឋប្រហារនៅឈីលីឆ្នាំ ១៩៧៣ ដែលនាយឧត្តមសេនីយ៍ Augusto Pinochet បានផ្តួលរំលំប្រធានាធិបតី Salvador Allende; រដ្ឋប្រហារនៅអារហ្សង់ទីនឆ្នាំ ១៩៧៦; និងរដ្ឋប្រហារលើកដំបូងនៅកម្ពុជាឆ្នាំ ១៩៧០ ដោយឧត្តមសេនីយ៍លន់ នល់ ដែលបានផ្តួលរំលំសម្ដេចព្រះនរោត្តម សីហនុ។

ក្រោយការបញ្ចប់សង្គ្រាមត្រជាក់ ការរីករាលដាលនៃរដ្ឋប្រហារបានធ្លាក់ចុះមួយរយៈ ប៉ុន្តែ Reuters បានរាយការណ៍ថា ចាប់ពីឆ្នាំ ២០២០ ឡើងមក មានការកើនឡើងវិញនូវ "សម័យកាលរដ្ឋប្រហារ" ជាពិសេសនៅអាហ្វ្រិកខាងលិច។

ផលប៉ះពាល់ និងការឆ្លើយតបអន្តរជាតិ

រដ្ឋប្រហារយោធាជាទូទៅនាំឱ្យមានការផ្អាកប្រព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យ ការបង្ក្រាបបាតុកម្ម និងការរំលោភសិទ្ធិមនុស្ស។ ធនាគារពិភពលោកបានសិក្សាបង្ហាញថា ប្រទេសដែលជួបរដ្ឋប្រហារ ជាមធ្យមមានការធ្លាក់ចុះ GDP ប្រមាណ ២ ទៅ ៧ ភាគរយក្នុងឆ្នាំបន្ទាប់ និងហានិភ័យវិនិយោគកាន់តែខ្ពស់រយៈពេលវែង។

អង្គការសហប្រជាជាតិ និងសហភាពអាហ្វ្រិក (African Union) មានគោលនយោបាយផ្លូវការក្នុងការមិនទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលដែលឡើងកាន់អំណាចតាមរយៈរដ្ឋប្រហារ។ សហភាពអឺរ៉ុបនិងសហរដ្ឋអាមេរិកជាញឹកញាប់ដាក់ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ច និងផ្អាកជំនួយយោធា។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

សម្រាប់អ្នកអានកម្ពុជា ប្រធានបទរដ្ឋប្រហារយោធាមានសារៈសំខាន់ដោយហេតុផលជាច្រើន។ ទីមួយ ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជាខ្លួនឯងមានការពាក់ព័ន្ធផ្ទាល់ ជាមួយព្រឹត្តិការណ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ ដែលបានផ្លាស់ប្តូរទិសដៅប្រទេសជាតិយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ និងនាំទៅរកសង្គ្រាមស៊ីវិល។

ទីពីរ នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍សព្វថ្ងៃ ស្ថានភាពនៅមីយ៉ាន់ម៉ាក្រោយរដ្ឋប្រហារខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០២១ នៅតែជាបញ្ហាសំខាន់សម្រាប់អាស៊ាន។ BBC និង Reuters បានរាយការណ៍បន្តៗថា សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅមីយ៉ាន់ម៉ាបានបង្កឱ្យមានវិបត្តិមនុស្សធម៌ដ៏ធំ និងលំហូរជនភៀសខ្លួនទៅកាន់ប្រទេសជិតខាងរួមទាំងថៃ។

ទីបី ការរីករាលដាលនៃរដ្ឋប្រហារនៅអាហ្វ្រិកខាងលិចបានធ្វើឱ្យមានការពិភាក្សាជាសកលអំពីភាពរឹងមាំនៃប្រជាធិបតេយ្យ និងតួនាទីនៃកងទ័ពក្នុងសង្គមស៊ីវិល — ប្រធានបទដែលអ្នកវិភាគនយោបាយចាត់ទុកថាមានសារៈសំខាន់ចំពោះរាល់ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍ រួមទាំងកម្ពុជាផងដែរ។