ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា រដ្ឋាភិបាលយោធាគឺជារដ្ឋាភិបាលដែលគ្រប់គ្រងដោយកងកម្លាំងយោធា ដោយមិនគិតថាការគ្រប់គ្រងនេះស្របច្បាប់តាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញឬដោយអំណាចកាន់កាប់នោះទេ។ រដ្ឋាភិបាលយោធាអាចកើតឡើងតាមរយៈរដ្ឋប្រហារយោធា ការប្រកាសច្បាប់អាជ្ញាសឹក ឬការកាន់កាប់ទឹកដីបរទេស។ ជាទូទៅ បុគ្គលិកយោធាជាអ្នកដឹកនាំរដ្ឋបាលសាធារណៈ ហើយពួកគេច្រើនតែផ្អាកសិទ្ធិសេរីភាពរបស់ពលរដ្ឋក្នុងពេលកាន់អំណាច។

រដ្ឋាភិបាលយោធាអាចមានទម្រង់ជាច្រើន រួមមាន របបយោធា (military junta) ដែលគ្រប់គ្រងដោយក្រុមនាយទាហានជាន់ខ្ពស់ របបស្ត្រាតូក្រាស៊ី (stratocracy) ដែលយោធាមានតួនាទីដឹកនាំដោយច្បាប់កំណត់ និងរបបអាជ្ញាសឹក (martial law) ដែលយោធាចូលគ្រប់គ្រងជាបណ្តោះអាសន្នដើម្បីរក្សាសណ្តាប់ធ្នាប់សាធារណៈ។ ប្រទេសជាច្រើនក្នុងពិភពលោកធ្លាប់ជួបប្រទះនឹងរដ្ឋាភិបាលយោធា ហើយបទពិសោធន៍ទាំងនេះបានបន្សល់ទុកនូវផលវិបាកយូរអង្វែងដល់នយោបាយ និងសង្គម។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

រដ្ឋាភិបាលយោធាបានកើតមាននៅគ្រប់ទ្វីប ប៉ុន្តែមានការកត់សម្គាល់ជាពិសេសនៅទ្វីបអាហ្វ្រិក អាមេរិកឡាទីន និងអាស៊ី។ ក្នុងសតវត្សទី២០ រដ្ឋាភិបាលយោធាបានកើតមានច្រើនជាលទ្ធផលនៃអស្ថិរភាពនយោបាយក្រោយអាណានិគម និងការប្រកួតប្រជែងសង្គ្រាមត្រជាក់។ ឧទាហរណ៍ ប្រទេសឈីលី អាហ្សង់ទីន និងប្រេស៊ីលនៅអាមេរិកឡាទីន សុទ្ធតែធ្លាប់ស្ថិតក្រោមរបបយោធាអស់រយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍។ នៅអាហ្វ្រិក ប្រទេសដូចជា នីហ្សេរីយ៉ា ហ្គាណា និងអេហ្ស៊ីប ធ្លាប់ឆ្លងកាត់រដ្ឋប្រហារយោធាជាច្រើនលើក។ នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ មីយ៉ាន់ម៉ា ថៃ និងកម្ពុជា ក៏ធ្លាប់មានបទពិសោធន៍ជាមួយរដ្ឋាភិបាលយោធាដែរ។

អ្នកដឹកនាំនៅក្នុងរដ្ឋាភិបាលយោធាជាទូទៅគឺជាមេបញ្ជាការយោធា ឬក្រុមនាយទាហានជាន់ខ្ពស់ហៅថា គណៈយោធា។ ពួកគេតែងតែអះអាងថាការដណ្តើមអំណាចគឺដើម្បីស្តារស្ថិរភាពនយោបាយ ឬការពារប្រទេសពីការគំរាមកំហែងផ្ទៃក្នុងនិងក្រៅ។ យោងតាមវិគីភីឌា គណៈយោធាឈីលីក្រោមលោក ពីណូឈេត (រូបភាពខាងលើ) បានកាន់អំណាចពីឆ្នាំ១៩៧៣ ដល់ឆ្នាំ១៩៩០ ហើយជាឧទាហរណ៍ដ៏ល្បីល្បាញមួយអំពីឥទ្ធិពលយោធាលើរដ្ឋាភិបាល។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃរដ្ឋាភិបាលយោធាមានឫសគល់តាំងពីសម័យបុរាណ។ នៅក្នុងចក្រភពរ៉ូម ឧត្តមសេនីយ៍អាចទទួលបានអំណាចផ្តាច់ការក្នុងពេលមានវិបត្តិ។ នៅប្រទេសជប៉ុន របបហ្សូហ្គូន (shogunate) គឺជាទម្រង់រដ្ឋាភិបាលដែលគ្រប់គ្រងដោយក្រុមអ្នកចម្បាំង (samurai) អស់រាប់សតវត្សរ៍។ នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអឺរ៉ុប ការប្រកាសច្បាប់អាជ្ញាសឹកដោយអភិបាលអាណានិគមអង់គ្លេស ដូចជាសេចក្តីប្រកាសរបស់អភិបាល ដុនម័រ នៅថ្ងៃទី ៧ វិច្ឆិកា ១៧៧៥ ជាឧទាហរណ៍នៃការប្រើអំណាចយោធាដើម្បីគាបសង្កត់ការបះបោរ។

នៅសតវត្សទី២០ ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ចំនួនរដ្ឋប្រហារយោធាបានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំង ជាពិសេសក្នុងបណ្តាប្រទេសដែលទើបទទួលឯករាជ្យនៅអាហ្វ្រិកនិងអាស៊ី។ ការប្រកួតប្រជែងសង្គ្រាមត្រជាក់រវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងសហភាពសូវៀត បានធ្វើឱ្យមហាអំណាចទាំងពីរគាំទ្ររបបយោធាក្នុងតំបន់ផ្សេងគ្នា ដើម្បីប្រយោជន៍យុទ្ធសាស្ត្រ។ យោងតាមវិគីភីឌា នៅកម្ពុជា រដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៧០ ដឹកនាំដោយឧត្តមសេនីយ៍ លន់ នល់ បានផ្តួលរំលំព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ និងបង្កើតសាធារណរដ្ឋខ្មែរ ដែលជារបបយោធាមួយដ៏សំខាន់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រជាតិ។

ពាក្យ "ស្ត្រាតូក្រាស៊ី" (stratocracy) ត្រូវបានប្រើដំបូងដោយទស្សនវិទូអង់គ្លេស រ៉ូបឺត ហ្វីលមឺរ (Robert Filmer) នៅសតវត្សទី១៧ យោងតាមវិគីភីឌា។ គោលគំនិតនេះសំដៅដល់សង្គមដែលយោធាមានតួនាទីដឹកនាំជាអចិន្ត្រៃយ៍ និងស្របច្បាប់ ខុសពីរបបយោធាដែលកើតដោយរដ្ឋប្រហារ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

រដ្ឋាភិបាលយោធាតែងតែមានផលប៉ះពាល់យ៉ាងខ្លាំងទៅលើសេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌របស់ប្រទេស។ ក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ច របបយោធាភាគច្រើនបង្កើនថវិកាការពារជាតិ និងកាត់បន្ថយចំណាយលើសុខាភិបាល ឬអប់រំ ដែលអាចនាំឱ្យមានវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ច។ យ៉ាងណាមិញ មានករណីខ្លះដូចជានៅប្រទេសឈីលីក្រោមរបបពីណូឈេត ដែលបានអនុវត្តកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារសេរី ដែលយោងតាមវិគីភីឌា បានជួយជំរុញកំណើនសេដ្ឋកិច្ចក្នុងរយៈពេលខ្លី តែក៏បង្កើនវិសមភាពសង្គមយ៉ាងខ្លាំងដែរ។

នៅផ្នែកវប្បធម៌ រដ្ឋាភិបាលយោធាតែងតែប្រើប្រាស់ការឃោសនា និងការគ្រប់គ្រងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ ដើម្បីលើកតម្កើងតួនាទីរបស់កងទ័ពក្នុងសង្គម។ របបយោធាជាញឹកញាប់បង្កើតបរិយាកាសនៃការភ័យខ្លាច និងការគោរពតាមឋានានុក្រមយ៉ាងតឹងរ៉ឹង។ ស្នាដៃសិល្បៈ ដូចជារូបគំនូរខាងលើ ដែលពណ៌នាឈុតឆាកសង្គ្រាម បង្ហាញពីរបៀបដែលយោធានិយមអាចជ្រាបចូលទៅក្នុងវប្បធម៌ និងការចងចាំសមូហភាពរបស់សង្គម។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

យោងតាមវិគីភីឌា នៅដើមសតវត្សទី២១ រដ្ឋាភិបាលយោធានៅតែជាបាតុភូតនយោបាយសំខាន់មួយ។ កាលពីថ្ងៃទី ១ កុម្ភៈ ២០២១ យោធាមីយ៉ាន់ម៉ាបានធ្វើរដ្ឋប្រហារទម្លាក់រដ្ឋាភិបាលស៊ីវិល ហើយបានប្រកាសដាក់ប្រទេសក្រោមច្បាប់អាជ្ញាសឹក ដែលនាំឱ្យមានការតវ៉ាទ្រង់ទ្រាយធំ និងអំពើហិង្សាធ្ងន់ធ្ងរ។ នៅទ្វីបអាហ្វ្រិក ប្រទេសដូចជា ម៉ាលី (រដ្ឋប្រហារឆ្នាំ២០២០ និង២០២១) បួគីណាហ្វាសូ (២០២២) និងស៊ូដង់ (២០២១) ក៏បានជួបប្រទះការដណ្តើមអំណាចដោយពួកយោធាផងដែរ តាមការកត់ត្រារបស់វិគីភីឌា។

សហគមន៍អន្តរជាតិ រួមទាំងអង្គការសហប្រជាជាតិ និងអាស៊ាន បានព្យាយាមឆ្លើយតប ប៉ុន្តែជារឿយៗមិនអាចបញ្ចប់វិបត្តិបានទេ។ ការដាក់ទណ្ឌកម្ម និងកិច្ចចរចាការទូត ច្រើនតែជួបការបដិសេធពីសំណាក់របបយោធា ដែលប្រកាន់ឥរិយាបថរឹងរូស។

សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ការយល់ដឹងអំពីរដ្ឋាភិបាលយោធាមិនត្រឹមតែជាប្រវត្តិសាស្ត្រទេ ប៉ុន្តែក៏ទាក់ទងនឹងបច្ចុប្បន្នកាលផងដែរ។ កម្ពុជាធ្លាប់ឆ្លងកាត់របបយោធានៅឆ្នាំ១៩៧០ ហើយមេរៀនពីសម័យកាលនោះនៅតែពាក់ព័ន្ធ។ វិបត្តិនៅមីយ៉ាន់ម៉ាបានជះឥទ្ធិពលដល់ស្ថិរភាពតំបន់ រួមទាំងបញ្ហាជនភៀសខ្លួន និងសន្តិសុខតាមព្រំដែន ដែលជាកង្វល់សម្រាប់ប្រទេសជាសមាជិកអាស៊ានទាំងអស់ រួមទាំងកម្ពុជា។