ទិដ្ឋភាពទូទៅ

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា ការបោសសម្អាតកងទ័ព (Military purge) គឺជាសកម្មភាពដែលមេដឹកនាំនយោបាយ ឬរដ្ឋាភិបាលធ្វើការដកហូតតំណែង ចាប់ខ្លួន កាត់ទោស ឬប្រហារជីវិតមន្រ្តីយោធាជាន់ខ្ពស់ ដោយគោលបំណងសំខាន់គឺដើម្បីកម្ចាត់អ្នកដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាមិនស្មោះត្រង់ រួមគំនិតក្បត់ ឬជាការគំរាមកំហែងដល់អំណាច។ បាតុភូតនេះកើតឡើងទាំងក្នុងពេលសង្គ្រាមនិងសន្តិភាព ហើយច្រើនតែប្រព្រឹត្តទៅក្រោមលេសនៃការការពារសន្តិសុខជាតិ ឬការបង្ក្រាបការប្រឆាំងពីក្នុងជួរយោធា។

តាមវិគីភីឌា ការបោសសម្អាតកងទ័ពគឺជាឧបករណ៍នយោបាយដែលមានប្រវត្តិយូរលង់ ហើយជារឿយៗកើតមានឡើងនៅក្នុងរបបផ្តាច់ការ ឬរបបដឹកនាំដោយបុគ្គល ដែលអ្នកកាន់អំណាចតែងពឹងផ្អែកលើយោធាតែក៏ខ្លាចឥទ្ធិពលរបស់ពួកគេផងដែរ។ លទ្ធផលនៃការបោសសម្អាតច្រើនតែនាំឲ្យមានការចុះខ្សោយនៃកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ ការបាត់បង់បទពិសោធន៍ និងការកើនឡើងនៃការភ័យខ្លាចនៅក្នុងជួរទាហាន។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

តាមកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រដែលចងក្រងដោយវិគីភីឌា ការបោសសម្អាតកងទ័ពបានកើតឡើងនៅទូទាំងពិភពលោក ប៉ុន្តែមានកំហាប់ខ្ពស់ជាពិសេសនៅក្នុងប្រទេសដែលមានរបបនយោបាយផ្តាច់ការ ឬរបបយោធា។ ឧទាហរណ៍ដូចជា សហភាពសូវៀតក្រោមរបបស្តាលីន ចិនក្នុងអំឡុងបដិវត្តន៍វប្បធម៌ កូរ៉េខាងជើង និងបណ្ដាប្រទេសនៅអាមេរិកឡាទីនជាច្រើន ដូចជា អាហ្សង់ទីន និងឈីលី។ នៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ីធ្លាប់បានឆ្លងកាត់ការបោសសម្អាតធំនៅទសវត្សឆ្នាំ ១៩៦០ ដែលបានប៉ះពាល់ដល់មន្រ្តីយោធានិងសង្គមស៊ីវិលយ៉ាងទូលំទូលាយ។

ប្រជាជនដែលរងផលប៉ះពាល់ដោយការបោសសម្អាតភាគច្រើនគឺជាមន្រ្តីយោធាជាន់ខ្ពស់ នាយទាហានឆ្នើម និងពេលខ្លះគឺគ្រួសាររបស់ពួកគេផងដែរ។ ពួកគេជាក្រុមមនុស្សដែលមានការអប់រំ មានជំនាញឯកទេស និងជាសសរទ្រូងរបស់កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ។ ការដកពួកគេចេញពីតំណែងមិនត្រឹមតែធ្វើឲ្យបាត់បង់សមត្ថភាពប្រតិបត្តិការប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងបង្កើតឲ្យមានភាពវឹកវរផ្នែករដ្ឋបាលយោធាដែលពិបាកនឹងស្ដារឡើងវិញ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យទំនើប ការបោសសម្អាតកងទ័ពដ៏ធំនិងមានឥទ្ធិពលបំផុតមួយគឺបានកើតឡើងនៅសហភាពសូវៀត ក្រោមការដឹកនាំរបស់ យ៉ូសែហ្វ ស្តាលីន នៅចន្លោះឆ្នាំ ១៩៣៧ ដល់ ១៩៣៨។ តាមវិគីភីឌា មន្រ្តីយោធាជាន់ខ្ពស់ជាង ៣០ ០០០ នាក់ រួមទាំងម៉ារសាល់ មីខាអ៊ីល ទុកឆេវស្គី (Mikhail Tukhachevsky) និងមេបញ្ជាការជួរមុខសំខាន់ៗ ត្រូវបានចាប់ខ្លួន កាត់ទោស និងប្រហារជីវិតក្រោមការចោទប្រកាន់ពីការក្បត់ជាតិ ឬធ្វើចារកម្មឲ្យបរទេស។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានបំផ្លិចបំផ្លាញកងទ័ពក្រហមយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ហើយត្រូវបានគេវាយតម្លៃថាជាមូលហេតុមួយដែលធ្វើឲ្យសហភាពសូវៀតរងបរាជ័យដំបូងៗនៅពេលណាស៊ីអាល្លឺម៉ង់ឈ្លានពាននៅឆ្នាំ ១៩៤១។

ករណីសំខាន់មួយទៀតគឺនៅប្រទេសចិន ក្នុងអំឡុងបដិវត្តន៍វប្បធម៌ (១៩៦៦-១៩៧៦)។ លោក ម៉ៅ សេទុង បានប្រើប្រាស់ក្រុមឆ្មាំក្រហម និងកងទ័ព ដើម្បីបោសសម្អាតមន្រ្តីយោធាដែលត្រូវបានចាត់ទុកជាអ្នកដើរតាមផ្លូវមូលធននិយម។ មេទ័ពធំៗដូចជា លោក ផេង ឌឺហួយ (Peng Dehuai) ដែលធ្លាប់ដឹកនាំកងទ័ពក្នុងសង្គ្រាមកូរ៉េ ត្រូវបានគេធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ និងដកចេញពីតំណែង។ តាមវិគីភីឌា ការបោសសម្អាតនេះបានធ្វើឲ្យកងទ័ពរំដោះប្រជាជនចិនមានការបាក់បែកផ្ទៃក្នុង និងបាត់បង់សមត្ថភាពមួយរយៈកាល។

នៅឥណ្ឌូនេស៊ី ការបោសសម្អាតយោធាបានកើតឡើងក្រោយការប៉ុនប៉ងធ្វើរដ្ឋប្រហារនៅថ្ងៃទី ៣០ កញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៦៥។ លោកឧត្តមសេនីយ៍ ស៊ូហារតូ បានដឹកនាំការប្រឆាំង ហើយបោសសម្អាតយ៉ាងធំធេងទៅលើមន្រ្តីយោធា និងសមាជិកបក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូនេស៊ី។ ការបោសសម្អាតនេះបានរាលដាលដល់សង្គមស៊ីវិល ហើយមនុស្សប្រមាណ ៥០០ ០០០ នាក់ឬច្រើនជាងនេះបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ដូចដែលបានកត់ត្រាក្នុងវិគីភីឌា។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ការបោសសម្អាតកងទ័ពនាំឲ្យមានផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចជាច្រើន ទាំងចំណាយផ្ទាល់និងប្រយោល។ តាមវិគីភីឌា ការដកហូត ឬប្រហារជីវិតមន្រ្តីជំនាញបង្កើតឲ្យមានការខាតបង់ទ្រព្យសម្បត្តិដ៏ធំ ដោយសារតែការវិនិយោគលើការបណ្ដុះបណ្ដាល និងការអប់រំរបស់ពួកគេត្រូវបានខ្ជះខ្ជាយ។ ជាងនេះទៅទៀត ការកសាងកងទ័ពឡើងវិញត្រូវចំណាយពេលនិងថវិកាច្រើន ដែលអាចរារាំងដល់ការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចជាតិ។ នៅក្នុងប្រទេសដែលពឹងផ្អែកលើការនាំចេញ ឬកិច្ចសហប្រតិបត្តិការយោធាអន្តរជាតិ ការបោសសម្អាតអាចបណ្ដាលឲ្យបាត់បង់ទំនុកចិត្តពីដៃគូ និងទណ្ឌកម្ម។

ផ្នែកវប្បធម៌ ការបោសសម្អាតកងទ័ពបានផ្លាស់ប្ដូរវប្បធម៌យោធាពីការបម្រើផលប្រយោជន៍ជាតិ ទៅជាការស្វែងរកការពេញចិត្តពីថ្នាក់ដឹកនាំនយោបាយ។ មន្រ្តីត្រូវប្រកាន់ឥរិយាបថប្រុងប្រយ័ត្ន មិនហ៊ានសម្ដែងមតិ ឬផ្ដួចផ្ដើមគម្រោងដែលអាចចាត់ទុកថាជាការគំរាមកំហែង។ លទ្ធផលគឺការធ្លាក់ចុះនៃស្មារតីប្រយុទ្ធ ការបាត់បង់ភាពជឿជាក់លើខ្លួនឯង និងការកើនឡើងនៃអំពើពុករលួយ ដោយសារតែការតែងតាំងត្រូវបានធ្វើឡើងដោយផ្អែកលើភាពស្មោះត្រង់ផ្ទាល់ខ្លួន មិនមែនលើសមត្ថភាព។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ចុងក្រោយនេះ ការបោសសម្អាតកងទ័ពនៅតែបន្តកើតមានជាឧបករណ៍នយោបាយដ៏មានឥទ្ធិពល។ ករណីដ៏លេចធ្លៅជាងគេគឺប្រទេសតួកគី ក្រោយការប៉ុនប៉ងធ្វើរដ្ឋប្រហារបរាជ័យនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០១៦។ តាមការរាយការណ៍របស់ BBC លោកប្រធានាធិបតី រ៉េស៊ែប តាយីប អឺដ្រូអាន បានប្រកាសភាពអាសន្ន និងបានបោសសម្អាតមនុស្សជាង ១៥០ ០០០ នាក់ចេញពីកងទ័ព តុលាការ និងវិស័យអប់រំ។ មន្រ្តីយោធាជាន់ខ្ពស់ជាច្រើនត្រូវបានចាប់ខ្លួន និងដកហូតឋានន្តរស័ក្តិ ដែលជះឥទ្ធិពលដល់សមត្ថភាពរបស់អង្គការណាតូ និងតុល្យភាពក្នុងតំបន់។

នៅតំបន់អាស៊ី ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាបានឃើញការបោសសម្អាតផ្ទៃក្នុងមួយចំនួនក្រោយការដណ្តើមអំណាចដោយកងយោធានៅឆ្នាំ ២០២១។ ទីភ្នាក់ងារសារព័ត៌មាន Reuters បានរាយការណ៍ថាមានការបណ្តេញនាយទាហានជាន់ខ្ពស់មួយចំនួនដែលត្រូវបានគេចោទថាមានទំនាក់ទំនងជាមួយរដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលមុន។ ទន្ទឹមគ្នានេះ ក្នុងសង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន មានរបាយការណ៍ពីការជំនួសមេបញ្ជាការរុស្ស៊ីជាបន្តបន្ទាប់ ដែលអ្នកវិភាគយល់ថាជាទម្រង់នៃការបោសសម្អាតកងទ័ពដើម្បីគេចវេសកំហុសពីបរាជ័យនៅសមរភូមិ។

សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ ការយល់ដឹងអំពីការបោសសម្អាតកងទ័ពមានសារសំខាន់ ព្រោះប្រទេសកម្ពុជាមានបទពិសោធន៍ផ្ទាល់ជាមួយបាតុភូតនេះ ជាពិសេសនៅក្នុងសម័យកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ ដែលកម្មាភិបាល និងយោធាខ្មែរក្រហមជាច្រើនត្រូវបានបោសសម្អាតយ៉ាងឃោរឃៅ។ ការសិក្សាអំពីប្រធានបទនេះជួយឲ្យយល់កាន់តែច្បាស់ពីសក្ដានុពលរបស់របបផ្តាច់ការ និងផលវិបាករបស់វាចំពោះសន្តិសុខ និងសិទ្ធិមនុស្ស។