ការតវ៉ានៅបូលីវីឆ្នាំ២០១៩

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ការតវ៉ានៅបូលីវីឆ្នាំ២០១៩ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា “បដិវត្តន៍ភីទីតា” គឺជាចលនាតវ៉ានិងការដង្ហែក្បួនដែលបានកើតឡើងចាប់ពីថ្ងៃទី២១ តុលា ដល់ចុងខែវិច្ឆិកាឆ្នាំ២០១៩ នៅក្នុងប្រទេសបូលីវី។ មូលហេតុចម្បងគឺការចោទប្រកាន់ថាមានការក្លែងបន្លំការបោះឆ្នោតនៅក្នុងការបោះឆ្នោតសកលថ្ងៃទី២០ តុលា ២០១៩។ ក្រោយថ្ងៃទី១១ វិច្ឆិកា ក៏មានការតវ៉ាពីសំណាក់អ្នកគាំទ្ររដ្ឋាភិបាលដែលកំពុងចាកចេញ ដើម្បីប្រឆាំងនឹងលោកស្រី Jeanine Áñez ដែលបានក្លាយជាប្រធានាធិបតីស្ដីទី។

ការចោទប្រកាន់អំពីការក្លែងបន្លំបានកើតឡើងបន្ទាប់ពីការផ្អាកដំណើរការរាប់សន្លឹកឆ្នោតបឋម (TREP) ដែលក្នុងនោះប្រធានាធិបតីកំពុងកាន់តំណែង លោក Evo Morales មិនបាននាំមុខដោយគម្លាតធំល្មម (១០%) ដើម្បីចៀសវាងការបោះឆ្នោតលើកទីពីរ ហើយនៅពេលដែលលទ្ធផលផ្លូវការត្រូវបានចេញផ្សាយ លោក Morales បានឈ្នះដោយសំឡេងលើសពី ១០% បន្ដិច។ អង្គការសង្កេតការណ៍អន្តរជាតិមួយចំនួនបានសម្ដែងការព្រួយបារម្ភពីសុចរិតភាពនៃការបោះឆ្នោត។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ប្រទេសបូលីវីស្ថិតនៅភាគកណ្ដាលនៃទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង មានព្រំប្រទល់ជាមួយប្រទេសប្រេស៊ីល ប៉ារ៉ាហ្គាយ អាហ្សង់ទីន ឈីលី និងប៉េរូ។ យោងតាមវិគីភីឌា រាជធានីរដ្ឋបាលគឺទីក្រុងឡាប៉ាស ខណៈរាជធានីសភាគឺទីក្រុងស៊ូគ្រេ។ ប្រជាជនបូលីវីមានប្រមាណ ១២ លាននាក់ ហើយជាសង្គមពហុជាតិពន្ធដែលមានភាគរយខ្ពស់នៃជនជាតិដើមដូចជា កេជួអា និងអៃម៉ារ៉ា។ ភាសាផ្លូវការរួមមានភាសាអេស្ប៉ាញនិងភាសាជនជាតិដើមជាច្រើនទៀត។ ប្រទេសនេះត្រូវបានគេស្គាល់ដោយសារជួរភ្នំអង់ដេស និងបឹងទីធីកាកាដែលជាបឹងកម្ពស់ខ្ពស់ជាងគេក្នុងពិភពលោក។

ភាពចម្រុះនៃវប្បធម៌នេះបានដើរតួសំខាន់នៅក្នុងការតវ៉ាឆ្នាំ២០១៩ ដោយក្រុមជនជាតិដើមជាច្រើនជាអ្នកគាំទ្រលោក Evo Morales ដែលខ្លួនគាត់ជាជនជាតិដើមអៃម៉ារ៉ា និងជាប្រធានាធិបតីជនជាតិដើមដំបូងគេរបស់ប្រទេស។ ផ្ទុយមកវិញ អ្នកតវ៉ាប្រឆាំងភាគច្រើនមកពីតំបន់ទីក្រុងនិងក្រុមនយោបាយប្រឆាំង។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រ លោក Evo Morales បានឡើងកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីនៅឆ្នាំ២០០៦ ក្រោមគណបក្សចលនាសង្គមនិយម (MAS) ហើយបានឈ្នះឆ្នោតឡើងវិញក្នុងឆ្នាំ២០០៩ និង ២០១៤។ លោកបានអនុវត្តគោលនយោបាយធ្វើជាតូបនីយកម្មធនធានធម្មជាតិដូចជាឧស្ម័នធម្មជាតិ និងកាត់បន្ថយភាពក្រីក្របានយ៉ាងច្រើន។ ប៉ុន្តែការព្យាយាមរបស់លោកក្នុងការបន្តអាណត្តិជាប់ៗគ្នាបានបង្កើតភាពតានតឹងនយោបាយ។ នៅក្នុងប្រជាមតិឆ្នាំ២០១៦ ប្រជាជនបានបោះឆ្នោតបដិសេធការកែប្រែរដ្ឋធម្មនុញ្ញដើម្បីអនុញ្ញាតឱ្យលោកឈរឈ្មោះម្ដងទៀត ប៉ុន្តែតុលាការធម្មនុញ្ញក្រោយមកបានសម្រេចឱ្យលោកអាចឈរឈ្មោះបាន ដោយលើកឡើងពីសិទ្ធិមនុស្ស។

ការបោះឆ្នោតថ្ងៃទី២០ តុលា ២០១៩ បានប្រព្រឹត្តទៅក្រោមការសង្កេតរបស់អង្គការរដ្ឋអាមេរិកាំង (OAS)។ បន្ទាប់ពីការរាប់សន្លឹកឆ្នោតបឋមបានបង្ហាញពីលទ្ធភាពនៃការឈានចូលទៅការបោះឆ្នោតលើកទីពីរ ក្រុមប្រឹក្សាជាតិរៀបចំការបោះឆ្នោតបានផ្អាកការផ្សព្វផ្សាយលទ្ធផលបឋមដោយគ្មានការពន្យល់ច្បាស់លាស់។ យោងតាមវិគីភីឌា នៅពេលលទ្ធផលផ្លូវការបានចេញមក វាបានបង្ហាញថាលោក Morales បានឈ្នះដោយសំឡេងគាំទ្រលើសពី ១០% ដែលគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីចៀសវាងការប្រកួតលើកទីពីរ។ ការប្រែប្រួលភ្លាមៗនេះបានបង្កឱ្យមានការសង្ស័យយ៉ាងខ្លាំងពីការក្លែងបន្លំសន្លឹកឆ្នោត។

ការតវ៉ាបានផ្ទុះឡើងទូទាំងប្រទេស ដោយមានអំពើហិង្សា ការបិទផ្លូវ និងការដុតបំផ្លាញទ្រព្យសម្បត្តិ។ បន្ទាប់ពីរបាយការណ៍របស់ OAS បានរកឃើញភាពមិនប្រក្រតីនៅក្នុងដំណើរការបោះឆ្នោត លោក Evo Morales បានប្រកាសលាលែងពីតំណែងនៅថ្ងៃទី១០ វិច្ឆិកា ២០១៩ ហើយបានស្វែងរកសិទ្ធិជ្រកកោននៅម៉ិចស៊ិក។ ភ្លាមៗនោះ លោកស្រី Jeanine Áñez ជាសមាជិកព្រឹទ្ធសភាមកពីគណបក្សប្រឆាំង បានស្នើខ្លួនជាប្រធានាធិបតីស្ដីទី ដោយបានទទួលការទទួលស្គាល់ពីតុលាការធម្មនុញ្ញ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចរបស់បូលីវីពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងលើការនាំចេញធនធានធម្មជាតិ ជាពិសេសឧស្ម័នធម្មជាតិ រ៉ែប្រាក់ និងលីចូម ដែលប្រទេសនេះមានទុនបម្រុងធំជាងគេមួយក្នុងពិភពលោក។ វិស័យរ៉ែដូចជាប្រាក់ សំណ និងមាសក៏ដើរតួសំខាន់ផងដែរ ហើយកម្មកររ៉ែជាក្រុមដែលមានសំឡេងខ្លាំងក្នុងនយោបាយបូលីវី។ ក្នុងអំឡុងពេលកាន់តំណែងរបស់លោក Morales សេដ្ឋកិច្ចបានរីកចម្រើនជាលំដាប់ ប៉ុន្តែការតវ៉ាឆ្នាំ២០១៩ បានប៉ះពាល់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់សកម្មភាពសេដ្ឋកិច្ច ដោយមានការបិទផ្លូវថ្នល់ ការបញ្ឈប់ការដឹកជញ្ជូន និងការបំផ្លាញហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសាធារណៈ។

តាមវិស័យវប្បធម៌ ទង់ Wiphala ដែលជានិមិត្តសញ្ញានៃជនជាតិដើមនៅតំបន់អង់ដេស ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយភាគីទាំងពីរនៅក្នុងការតវ៉ា។ អ្នកគាំទ្រលោក Morales ជាច្រើនបានប្រើប្រាស់ទង់នេះជានិមិត្តសញ្ញានៃចលនារបស់ពួកគេ ខណៈក្រុមប្រឆាំងខ្លះបានដុតទង់នេះដើម្បីបង្ហាញពីការប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាល។ ភាពខុសគ្នាខាងវណ្ណៈសង្គម និងភាពតានតឹងរវាងអ្នករស់នៅទីក្រុងនិងជនបទក៏បានផុសឡើងយ៉ាងច្បាស់ក្នុងអំឡុងព្រឹត្តិការណ៍នេះ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ក្រោយពីការតវ៉ាឆ្នាំ២០១៩ ប្រទេសបូលីវីបានឆ្លងកាត់ដំណាក់កាលអន្តរកាលនយោបាយដែលមានភាពតានតឹង។ យោងតាមវិគីភីឌា នៅឆ្នាំ២០២០ ការបោះឆ្នោតត្រូវបានរៀបចំឡើងវិញ ហើយគណបក្ស MAS ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក Luis Arce ដែលជាអតីតរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងសេដ្ឋកិច្ចរបស់លោក Morales បានឈ្នះឆ្នោតយ៉ាងភ្លូកទឹកភ្លូកដី។ លោក Evo Morales ខ្លួនឯងបានវិលត្រឡប់មកប្រទេសវិញនៅខែវិច្ឆិកាឆ្នាំ២០២០ បន្ទាប់ពីរស់នៅនិរទេសអស់រយៈពេលមួយឆ្នាំ។

ព្រឹត្តិការណ៍ឆ្នាំ២០១៩ នៅតែជាប្រធានបទសំខាន់ក្នុងការពិភាក្សាអំពីអធិបតេយ្យភាពនៃការបោះឆ្នោត និងតួនាទីរបស់អង្គការអន្តរជាតិក្នុងការត្រួតពិនិត្យការបោះឆ្នោត។ សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ករណីនេះបង្ហាញពីសារៈសំខាន់នៃតម្លាភាពក្នុងដំណើរការប្រជាធិបតេយ្យ និងផលប៉ះពាល់នៃការបែងចែកនយោបាយដែលអាចនាំទៅដល់អស្ថិរភាពសង្គម។ ទោះបីជាស្ថានភាពនយោបាយបានផ្លាស់ប្ដូរ ប៉ុន្តែស្នាមរញ៉េរញ៉ៃពីវិបត្តិនេះនៅបន្តមានដដែល។