ព័ត៌មានមិនពិត

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ព័ត៌មានមិនពិត (misinformation) គឺជាព័ត៌មានដែលមិនត្រឹមត្រូវ ឬមានលក្ខណៈបំភាន់។ ខណៈដែលព័ត៌មានមិនពិតអាចកើតមានឡើងដោយមានឬគ្មានចេតនាអាក្រក់ ព័ត៌មានក្លែងក្លាយដែលមានចេតនា (disinformation) ត្រូវបានបង្កើតនិងផ្សព្វផ្សាយដោយចេតនាដើម្បីបោកបញ្ឆោត។ ជាធម្មតា ព័ត៌មានមិនពិតត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយដោយអចេតនា ភាគច្រើនកើតពីការខ្វះចំណេះដឹង កំហុស ឬការយល់ច្រឡំធម្មតា ដែលនេះខុសពីព័ត៌មានក្លែងក្លាយដែលមានចេតនា។

វិគីភីឌាក៏បានបញ្ជាក់ថា ព័ត៌មានមិនពិតអាចរួមបញ្ចូលនូវព័ត៌មានមិនត្រឹមត្រូវ មិនពេញលេញ បំភាន់ មិនពិត ក៏ដូចជាព័ត៌មានដែលជ្រើសរើស ឬការពិតពាក់កណ្តាល (half-truths)។ ម៉្យាងវិញទៀត ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គមដូចជា Facebook, Instagram និង X ត្រូវបានរចនាឡើងតាមរបៀបដែលអនុញ្ញាតឱ្យព័ត៌មាន រួមទាំងព័ត៌មានមិនពិត ត្រូវបានបង្ហោះ និងចែករំលែកយ៉ាងឆាប់រហ័សជាងប្រព័ន្ធទំនាក់ទំនងផ្សេងទៀត។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

នៅក្នុងបរិបទនៃការផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានមិនពិត "ភូមិសាស្ត្រ" អាចយោងទៅលើប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ និងវេទិការនានាដែលព័ត៌មានធ្វើដំណើរ ខណៈ "ប្រជាជន" សំដៅដល់អ្នកប្រើប្រាស់ដែលបង្កើតនិងទទួលព័ត៌មាន។ តាមវិគីភីឌា វេទិកាបណ្តាញសង្គមដូចជា Facebook, Instagram និង X ត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីអនុញ្ញាតឱ្យការចែករំលែកព័ត៌មានរហ័ស ដែលបង្កឱ្យព័ត៌មានមិនពិតរីករាលដាលយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ មនុស្សទូទៅដែលប្រើប្រាស់វេទិកាទាំងនេះអាចចែករំលែកព័ត៌មានមិនត្រឹមត្រូវដោយអចេតនា ដោយសារតែពួកគេមិនបានផ្ទៀងផ្ទាត់ការពិត។

ឧទាហរណ៍ជាក់ស្តែងមួយគឺរូបថតរបស់លោក Harry S. Truman ដែលកំពុងកាន់កាសែត Chicago Tribune ដែលមានចំណងជើង "Dewey Defeats Truman" ដែលជាកំហុសរបស់ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយបោះពុម្ពនាសម័យមុន។ ករណីនេះបង្ហាញថាសូម្បីតែមុនយុគ្គសម័យឌីជីថល ព័ត៌មានមិនពិតក៏អាចឆ្លងរាលដាលតាមប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយប្រពៃណីដែរ ហើយបុគ្គលសាធារណៈក៏រងផលប៉ះពាល់ផងដែរ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ការផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានមិនពិតមានអាយុកាលយូរអង្វែង។ ឧទាហរណ៍ដំបូងមួយនៃការផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានបោកប្រាស់ទ្រង់ទ្រាយធំនៅសហរដ្ឋអាមេរិក គឺព្រឹត្តិការណ៍ "Great Moon Hoax" នៅឆ្នាំ ១៨៣៥។ កាសែត The Sun នៃទីក្រុង New York បានបោះពុម្ពអត្ថបទជាបន្តបន្ទាប់ដោយអះអាងថាមានជីវិតនៅលើព្រះចន្ទ ដែលជាព័ត៌មានក្លែងក្លាយទាំងស្រុង។ នេះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាការផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានបំភាន់ដ៏ធំលើកដំបូងរបស់អាមេរិក។

មួយសតវត្សក្រោយមក នៅឆ្នាំ ១៩៤៨ កាសែត Chicago Tribune បានចេញផ្សាយចំណងជើង "Dewey Defeats Truman" ដែលច្រឡំលទ្ធផលបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតី បើទោះជាការពិតលោក Truman បានឈ្នះ។ ករណីនេះក៏ត្រូវបានវិគីភីឌាលើកឡើងថាជាឧទាហរណ៍មួយនៃព័ត៌មានមិនពិត (មិនមែនក្លែងក្លាយដោយចេតនាទេ) ដែលកើតពីការប្រញាប់និងកំហុសរបស់អ្នកសារព័ត៌មាន។

ឧទាហរណ៍ទាំងនេះបង្ហាញថា ការផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានមិនពិតមិនមែនជាបាតុភូតថ្មីនោះទេ ប៉ុន្តែបច្ចេកវិទ្យាសម័យឌីជីថលបានពន្លឿនល្បឿននិងទំហំរបស់វា។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ព័ត៌មានមិនពិតមានផលប៉ះពាល់សំខាន់ៗលើសេដ្ឋកិច្ចនិងវប្បធម៌។ ករណីមួយដែលត្រូវបានគេដកស្រង់ជាញឹកញាប់គឺយុទ្ធនាការ "Vote Leave" ក្នុងការបោះឆ្នោតប្រជាមតិស្តីពីសមាជិកភាពសហភាពអឺរ៉ុបរបស់ចក្រភពអង់គ្លេសនាឆ្នាំ ២០១៦។ ផ្ទាំងយុទ្ធនាការដែលបានថតនៅអូម៉ាហ្គ៍ (Omagh) បានអះអាងថាចក្រភពអង់គ្លេសផ្ញើប្រាក់ ៣៥០ លានផោនក្នុងមួយសប្តាហ៍ទៅសហភាពអឺរ៉ុប ដែលអាចយកទៅចំណាយលើសេវាសុខភាពជាតិ (NHS) វិញបាន។ សេចក្តីថ្លែងការណ៍នេះត្រូវបានគេចាត់ទុកជាទូទៅថាជាឧទាហរណ៍នៃព័ត៌មានមិនពិត ដ្បិតតួលេខនេះមិនត្រឹមត្រូវ និងបានបំភាន់សាធារណជន។

តាមវិគីភីឌា ព័ត៌មានមិនពិតបែបនេះមិនគ្រាន់តែប៉ះពាល់ដល់ការសម្រេចចិត្តនយោបាយនិងសេដ្ឋកិច្ចប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងកាត់បន្ថយទំនុកចិត្តរបស់ប្រជាពលរដ្ឋលើស្ថាប័ននានា បង្កើតការបែកបាក់ក្នុងសង្គម និងអាចគំរាមកំហែងដល់ដំណើរការប្រជាធិបតេយ្យ។ វប្បធម៌នៃការពឹងផ្អែកលើប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គមក៏បានធ្វើឱ្យព័ត៌មានមិនពិតរីករាលដាលកាន់តែងាយស្រួល ដែលអាចនាំឱ្យមានផលវិបាកផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុ ដូចជាការប៉ះពាល់ដល់ទីផ្សារហ៊ុន ឬធ្វើឱ្យមានការភ័យស្លន់ស្លោក្នុងចំណោមប្រជាជន។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅក្នុងយុគ្គសម័យបច្ចុប្បន្ន ការរីកចម្រើននៃបញ្ញាសប្បនិម្មិត (AI) បាននាំមកនូវបញ្ហាថ្មីៗទាក់ទងនឹងព័ត៌មានមិនពិត។ ឧទាហរណ៍ជាក់ស្តែងមួយគឺលទ្ធផល AI Overviews របស់ Google ដែលបានបង្ហាញខុសនៅថ្ងៃទី ១០ ខែសីហា ឆ្នាំ ២០២៥ ថាកីឡាករ Joaquín Correa គឺជាបងប្អូនរបស់ Ángel Correa ទាំងដែលពួកគេមិនមានទំនាក់ទំនងអ្វីទាំងអស់។ ករណីនេះបង្ហាញថា បច្ចេកវិទ្យាទំនើបអាចបង្កើតនិងផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានមិនពិតដោយស្វ័យប្រវត្តិ ហើយអ្នកប្រើប្រាស់អាចទទួលយកព័ត៌មាននោះដោយគ្មានការត្រួតពិនិត្យ។

ស្របគ្នានេះ ការពឹងផ្អែកលើប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គមសម្រាប់ព័ត៌មានប្រចាំថ្ងៃបានកើនឡើង ដែលយោងតាមវិគីភីឌាគឺដោយសារប្រព័ន្ធទាំងនេះត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីអនុញ្ញាតឱ្យព័ត៌មាននានាត្រូវបានចែករំលែកយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ ការរីករាលដាលយ៉ាងឆាប់នេះបង្កហានិភ័យខ្ពស់ដល់សាធារណជនក្នុងការទទួលព័ត៌មានមិនពិត។

ដូច្នេះហើយ អ្នកជំនាញបានផ្តោតលើវិធានការដូចជាការត្រួតពិនិត្យការពិត (fact-checking) និងការលើកកម្ពស់ការត្រួតពិនិត្យពីមិត្តភ័ក្តិ ដូចបានបង្ហាញក្នុងរូបភាព "In Peer Review We Trust" ដើម្បីទប់ទល់នឹងផលប៉ះពាល់នេះ។