ជនជាតិម៉ុងហ្គោល
ទិដ្ឋភាពទូទៅ
ប្រភព: Wikipedia
យោងតាម Wikipedia ជនជាតិម៉ុងហ្គោលគឺជាក្រុមជនជាតិដើមនៅអាស៊ីបូព៌ា ដែលរស់នៅភាគច្រើនក្នុងប្រទេសម៉ុងហ្គោលី ប្រទេសចិន និងសាធារណរដ្ឋប៊ុយរ៉ាទី និងកាល់មីគីក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី។ ពួកគេជាសមាជិកចម្បងនៃក្រុមគ្រួសារប្រជាជនម៉ុងហ្គោលិក (Mongolic peoples) ដែលរួមទាំងក្រុមអូយរ៉ាត (Oirats) និងប៊ុយរ៉ាត (Buryats) ដែលអាចចាត់ទុកជាក្រុមជនជាតិដាច់ដោយឡែក ឬក្រុមរង។ ជនជាតិម៉ុងហ្គោលល្បីល្បាញទូទាំងពិភពលោកតាមរយៈចក្រភពសតវត្សទី១៣ និងប្រពៃណីពនេចរដ៏យូរលង់។
ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន
ប្រភព: Wikipedia
Wikipedia បានបញ្ជាក់ថា ទឹកដីកំណើតរបស់ជនជាតិម៉ុងហ្គោលគឺជាតំបន់វាលស្មៅដ៏ធំធេងនៅអាស៊ីកណ្តាល រាប់ចាប់ពីវាលខ្សាច់ហ្គោប៊ី (Gobi) រហូតដល់តាហ្គាស៊ីបេរី (taiga)។ សព្វថ្ងៃ ជនជាតិម៉ុងហ្គោលភាគច្រើនរស់នៅក្នុងប្រទេសម៉ុងហ្គោលី និងមហាតំបន់ស្វយ័តម៉ុងហ្គោលីខាងក្នុង (Inner Mongolia) របស់ចិន។ សាធារណរដ្ឋប៊ុយរ៉ាទី (Buryatia) ដែលស្ថិតនៅជុំវិញបឹងបៃកាល់ (Lake Baikal) និងសាធារណរដ្ឋកាល់មីគី (Kalmykia) នៅតំបន់វាលទំនាបកាសព្យែន (Caspian steppe) ក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី ក៏ជាទីតាំងរស់នៅរបស់ពួកគេដែរ។ ភាសាម៉ុងហ្គោលីមានគ្រាមភាសាច្រើន ខណៈព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយវិជ្រយាន (Vajrayana) និងសាម៉ាននិយមគឺជាសាសនាចម្បង។
ប្រវត្តិសាស្ត្រ
ប្រភព: Wikipedia
តាម Wikipedia កាលពីដើមសតវត្សទី១៣ លោក ហ្សង់ជីស ខាន់ (Genghis Khan) បានបង្រួបបង្រួមកុលសម្ព័ន្ធម៉ុងហ្គោល ហើយបង្កើតចក្រភពម៉ុងហ្គោល ដែលជាចក្រភពដីគោកធំបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ នៅឆ្នាំ១២៧១ គូប្លៃខាន់ (Kublai Khan) ចៅប្រុសរបស់ទ្រង់ បានបង្កើតរាជវង្សយ័ន (Yuan dynasty) នៅប្រទេសចិន។ ភស្តុតាងហ្សែនពីអដ្ឋិធាតុមនុស្សសម័យអាវ៉ា (Avar period) ដែលរកឃើញនៅហុងគ្រី បានបង្ហាញពីទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយម៉ុងហ្គោលី ដូចបានរាយការណ៍ដោយ Wikipedia ។
ក្នុងសតវត្សទី១៧ និង១៨ នគរហ្សុងហ្គា (Dzungar Khanate) ដែលដឹកនាំដោយក្រុមអូយរ៉ាត បានធ្វើសង្គ្រាមជាមួយរាជវង្សឈីង (Qing dynasty)។ សមរភូមិអូរ៉យ-យ៉ាឡាទូ (Battle of Oroi-Jalatu) នៅឆ្នាំ១៧៥៥ បាននាំឱ្យការដួលរលំនៃនគរហ្សុងហ្គា និងការផ្លាស់ប្តូរដែនដីយ៉ាងធំធេង។ ក្រៅពីនេះ លោក ទីមួរ (Timur) ដែលមានដើមកំណើតម៉ុងហ្គោល បានបំប្លែងមេដឹកនាំកុលសម្ព័ន្ធបរជីហ្គីន (Borjigin) ស្ទើរតែទាំងអស់ឱ្យកាន់សាសនាអ៊ីស្លាម។
នៅសតវត្សទី២០ ប្រទេសម៉ុងហ្គោលីបានក្លាយជាសាធារណរដ្ឋប្រជាជនម៉ុងហ្គោលីនៅឆ្នាំ១៩២៤ ក្រោមឥទ្ធិពលសូវៀត ហើយបានចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដោយមានសមរភូមិខាល់ឃីនហ្គោល (Battle of Khalkhin Gol) ប្រឆាំងនឹងជប៉ុននៅឆ្នាំ១៩៣៩។ ប្រវត្តិសាស្ត្រទាំងនេះឆ្លុះបញ្ចាំងពីភាពធន់និងការសម្របខ្លួនរបស់ជនជាតិម៉ុងហ្គោលក្នុងរយៈកាលដ៏វែង។
សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌
ប្រភព: Wikipedia
Wikipedia ពិពណ៌នាថា សេដ្ឋកិច្ចប្រពៃណីរបស់ជនជាតិម៉ុងហ្គោលផ្អែកលើការចិញ្ចឹមសត្វពនេចរ ដោយប្រើហ្គឺរ (Ger) ជាទីជម្រក។ សត្វសំខាន់ៗរួមមានសេះ ចៀម ពពែ អូដ្ឋ និងយ៉ាក (yak)។ ពិធីបុណ្យណាដាម (Naadam) ដែលមានកីឡាចំបាប់ ប្រណាំងសេះ និងបាញ់ធ្នូ គឺជាព្រឹត្តិការណ៍វប្បធម៌ប្រចាំឆ្នាំដ៏ធំបំផុត។
ព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយវិជ្រយានបានក្លាយជាសាសនាចម្បងចាប់តាំងពីសតវត្សទី១៦ ដោយមានព្រះសង្ឃល្បីៗដូចជា ហ្សាណាបាហ្សា (Zanabazar) ដែលជាមេដឹកនាំសាសនានិងសិល្បករ។ សាម៉ាននិយមនៅតែបន្តការអនុវត្តក្នុងតំបន់ខ្លះ ជាពិសេសក្នុងចំណោមជនជាតិប៊ុយរ៉ាត (Buryat) ដូចបានរៀបរាប់ដោយ Wikipedia។
ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន
ប្រភព: Wikipedia
បច្ចុប្បន្ន ប្រទេសម៉ុងហ្គោលីជារដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យ ដែលបានផ្លាស់ប្តូរពីរបបកុម្មុយនីស្តមកសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារនៅឆ្នាំ១៩៩០ ដូចបានកត់ត្រាដោយ Wikipedia។ ធនធានធម្មជាតិដូចជាទង់ដែង និងធ្យូងថ្ម ដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងកំណើនសេដ្ឋកិច្ច។ សហគមន៍ម៉ុងហ្គោលនៅបរទេស ដូចក្នុងសាធារណរដ្ឋប៊ុយរ៉ាទី និងកាល់មីគី កំពុងរស់ឡើងវិញនូវភាសា និងសាសនាប្រពៃណី។
សម្រាប់អ្នកអានចង្វាក់ខ្មែរ ការយល់ដឹងពីជនជាតិម៉ុងហ្គោល ផ្តល់ទស្សនវិស័យថ្មីអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រតំបន់ ដែលចក្រភពម៉ុងហ្គោលធ្លាប់ពង្រីកឥទ្ធិពលដល់អាស៊ីអាគ្នេយ៍។ លើសពីនេះ ការអភិរក្សវប្បធម៌ក្រោមលក្ខខណ្ឌភូមិសាស្ត្រនយោបាយដ៏ស្មុគស្មាញ អាចជាគំរូសិក្សាដល់ប្រទេសនានា។
អត្ថបទពាក់ព័ន្ធ
មិនទាន់មានអត្ថបទទេ។