ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

មូសុង គឺជាខ្យល់ដែលប្រែទិសដៅតាមរដូវ អមជាមួយនឹងការប្រែប្រួលនៃទឹកភ្លៀង។ យោងតាមវិគីភីឌា (Wikipedia) មូសុងត្រូវបានពិពណ៌នាជាប្រពៃណីថាជាខ្យល់បក់បញ្ច្រាស់តាមរដូវ ប៉ុន្តែបច្ចុប្បន្នគេប្រើពាក្យនេះដើម្បីពិពណ៌នាអំពីការប្រែប្រួលនៃចរន្តខ្យល់ និងទឹកភ្លៀង ដែលទាក់ទងនឹងការរុកច្រាសឡើងចុះនៃតំបន់អន្តរត្រូពិច (ITCZ) រវាងអឌ្ឍគោលខាងជើង និងខាងត្បូងនៃខ្សែសមភារ។ ពាក្យ «មូសុង» មានប្រភពមកពីភាសាអារ៉ាប់ «mausim» ដែលមានន័យថា «រដូវ»។

បាតុភូតមូសុងមានសារៈសំខាន់យ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ប្រទេសជាច្រើននៅតំបន់ត្រូពិច ដោយវាកំណត់នូវគំរូនៃរដូវប្រាំង និងរដូវភ្លៀង។ ការប្រែប្រួលនៃខ្យល់នេះក៏បណ្តាលឲ្យមានភ្លៀងធ្លាក់ច្រើននៅពេលដែលខ្យល់បក់នាំជាតិសើមពីមហាសមុទ្រចូលមកដីគោក និងរដូវប្រាំងនៅពេលដែលខ្យល់បក់ចេញពីដីគោក។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ប្រព័ន្ធមូសុងសំខាន់ៗនៅលើសកលលោក រួមមាន មូសុងអាស៊ីខាងត្បូង ដែលប៉ះពាល់ដល់ប្រទេសឥណ្ឌា បង់ក្លាដែស មីយ៉ាន់ម៉ា និងស្រីលង្កា មូសុងអាស៊ីបូព៌ា ដែលគ្របដណ្តប់ប្រទេសចិន ជប៉ុន និងកូរ៉េ មូសុងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដែលរួមមានប្រទេសកម្ពុជា វៀតណាម ថៃ ឡាវ និងហ្វីលីពីន មូសុងអាហ្វ្រិកខាងលិច មូសុងអូស្ត្រាលី និងមូសុងអាមេរិកខាងជើង ដែលប៉ះពាល់ដល់តំបន់ភាគនិរតីនៃសហរដ្ឋអាមេរិក និងម៉ិកស៊ិក។ តាមវិគីភីឌា តំបន់ទាំងអស់នេះជួបប្រទះនូវការប្រែប្រួលនៃខ្យល់ និងទឹកភ្លៀងដោយសារតែការផ្លាស់ទីរបស់ ITCZ ។

នៅកម្ពុជា ប្រជាជនពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើមូសុង។ រដូវមូសុងនិរតី (ខែឧសភាដល់ខែតុលា) នាំមកនូវខ្យល់សើមពីឈូងសមុទ្រថៃ និងមហាសមុទ្រឥណ្ឌា បង្កើតឲ្យមានភ្លៀងធ្លាក់ជាបន្តបន្ទាប់ ដែលជាប្រភពទឹកសម្រាប់កសិកម្ម ជាពិសេសការដាំស្រូវ។ រដូវមូសុងឦសាន (ខែវិច្ឆិកាដល់ខែមេសា) នាំមកនូវខ្យល់ស្ងួត ធ្វើឲ្យមានរដូវប្រាំង។ ប្រជាជនជាង ១,០០០ លាននាក់នៅទូទាំងពិភពលោករស់នៅក្នុងតំបន់ដែលទទួលឥទ្ធិពលពីមូសុង ដូចបានរៀបរាប់ដោយវិគីភីឌា។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ពាក្យ «មូសុង» មានប្រវត្តិយូរលង់។ យោងតាមវិគីភីឌា នាវិកអារ៉ាប់នៅមជ្ឈិមបូព៌ាបានស្គាល់ពីខ្យល់មូសុង ហើយបានប្រើប្រាស់វាក្នុងការធ្វើដំណើរតាមសមុទ្ររវាងអាហ្វ្រិក ឥណ្ឌា និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍តាំងពីសម័យបុរាណមកម្ល៉េះ។ ប្រទេសឥណ្ឌា និងចិនបុរាណក៏បានកត់ត្រាអំពីឥទ្ធិពលរបស់មូសុងលើកសិកម្ម និងសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួនដែរ។ រហូតមកដល់សតវត្សទី ១៧ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រអង់គ្លេស លោក Edmond Halley បានពន្យល់ពីទ្រឹស្តីឌីផេរ៉ង់ស្យែលកម្តៅថាជាមូលហេតុនៃខ្យល់មូសុង ដោយសារដីគោកកម្តៅលឿនជាងទឹកក្នុងរដូវក្តៅបង្កើតជាតំបន់សម្ពាធទាប ដែលទាញខ្យល់សើមចូល។

តាមវិគីភីឌា ការយល់ដឹងសម័យទំនើបអំពីមូសុងគឺផ្អែកលើការផ្លាស់ប្តូរនៃតំបន់អន្តរត្រូពិច (ITCZ) ដែលអមដំណើរដោយចលនារង្វិល Hadley និងកម្លាំង Coriolis ។ មូសុងមិនមែនត្រឹមតែជាខ្យល់បក់ទេ ប៉ុន្តែជាប្រព័ន្ធឧតុនិយមស្មុគស្មាញដែលជះឥទ្ធិពលដល់គំរូទឹកភ្លៀងសកល។ ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ ការបរាជ័យនៃមូសុងនៅអាស៊ីខាងត្បូងបានបង្កឲ្យមានគ្រោះទុរភិក្សធ្ងន់ធ្ងរ ដែលបានបំផ្លាញជីវិតមនុស្សរាប់លាននាក់។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

មូសុងដើរតួនាទីសំខាន់លើវិស័យសេដ្ឋកិច្ច ជាពិសេសកសិកម្ម។ យោងតាមវិគីភីឌា ប្រទេសជាច្រើននៅអាស៊ី រួមទាំងកម្ពុជា ពឹងផ្អែកយ៉ាងធំលើទឹកភ្លៀងពីមូសុងសម្រាប់ដាំដំណាំសំខាន់ៗ ដូចជាស្រូវ ពោត និងសណ្តែក។ នៅកម្ពុជា ប្រជាជនភាគច្រើនប្រកបរបរកសិកម្ម ដែលភាគច្រើនពឹងលើស្រែប្រាំងនិងស្រែវស្សា។ ការមកដល់ទាន់ពេលនៃមូសុងកំណត់ពីទិន្នផលស្រូវ ហើយនៅពេលមានការពន្យារពេល ឬខ្វះទឹក វាអាចបណ្តាលឲ្យមានវិបត្តិស្បៀង និងប៉ះពាល់ដល់សេដ្ឋកិច្ចជាតិ។

គួបផ្សំនឹងសេដ្ឋកិច្ច មូសុងក៏បានបង្កើតនូវទំនៀមទម្លាប់ និងពិធីបុណ្យជាច្រើននៅក្នុងតំបន់ផងដែរ។ ឧទាហរណ៍ នៅកម្ពុជា ពិធីបុណ្យអុំទូក បណ្តែតប្រទីប និងសំពះព្រះខែ អបអរការបញ្ចប់រដូវភ្លៀង និងការហូរត្រឡប់នៃទន្លេសាប ដែលជាបាតុភូតពិសេសបង្កឡើងដោយទឹកជំនន់ពីមូសុង។ នៅប្រទេសឥណ្ឌា ពិធីបុណ្យជាច្រើនដូចជា Onam នៅរដ្ឋ Kerala ក៏មានទំនាក់ទំនងនឹងការមកដល់នៃមូសុង ដែលនាំមកនូវភាពសម្បូណ៌បៃតង។ វិគីភីឌាបានកត់សម្គាល់ថា ឥទ្ធិពលនៃមូសុងបានជ្រួតជ្រាបយ៉ាងជ្រៅទៅក្នុងវប្បធម៌ សិល្បៈ និងអក្សរសាស្ត្រនៃប្រទេសដែលទទួលឥទ្ធិពល។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នាពេលបច្ចុប្បន្ន ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុកំពុងជះឥទ្ធិពលកាន់តែខ្លាំងឡើងទៅលើគំរូមូសុងនៅទូទាំងពិភពលោក។ យោងតាមវិគីភីឌា ការកើនឡើងនៃសីតុណ្ហភាពសកលបានធ្វើឲ្យខ្យល់មូសុងកាន់តែមិនអាចទាយទុកជាមុនបាន ដោយអាចបង្កើតឲ្យមានភ្លៀងធ្លាក់ខ្លាំងជាងធម្មតានៅកន្លែងខ្លះ និងគ្រោះរាំងស្ងួតនៅកន្លែងផ្សេងទៀត។ ជាក់ស្តែង នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ប្រទេសកម្ពុជា វៀតណាម និងថៃ បានជួបប្រទះនូវទឹកជំនន់ធ្ងន់ធ្ងរក្នុងរដូវមូសុងឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ដែលបំផ្លាញហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងដំណាំកសិកម្មរាប់សែនហិចតា។ របាយការណ៍ពីអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រក៏បង្ហាញថា កម្រិតទឹកភ្លៀងក្នុងរដូវមូសុងអាចបន្តកើនឡើង ដែលគំរាមកំហែងដល់សន្តិសុខស្បៀង និងជីវភាពរស់នៅរបស់ប្រជាជន។