ភ្នំអេវើរ៉េស

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ភ្នំអេវើរ៉េស គឺជាភ្នំដែលមានកម្ពស់ខ្ពស់ជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក លើផ្ទៃផែនដី ដោយវាស់ពីនីវ៉ូទឹកសមុទ្រ។ ភ្នំនេះស្ថិតនៅក្នុងជួរភ្នំម៉ាហាឡាំងហ្គ័រ ហិម៉ាល័យ ដែលជាផ្នែកនៃព្រំដែនរវាងប្រទេសចិន (តំបន់ស្វយ័តទីបេ) និងប្រទេសនេប៉ាល់។ តាមរយៈការវាស់វែងរួមគ្នាដោយអាជ្ញាធរនេប៉ាល់ និងចិន កាលពីឆ្នាំ២០២០ កម្ពស់ថ្មីបំផុតរបស់ភ្នំនេះត្រូវបានកំណត់ថា ៨.៨៤៨,៨៦ ម៉ែត្រ។ ឈ្មោះថា អេវើរ៉េស ត្រូវបានដាក់ដោយសង្គមភូមិសាស្ត្រអង់គ្លេសនៅឆ្នាំ១៨៦៥ ដើម្បីគោរពដល់លោក សឺរ ចច អេវើរ៉េស (Sir George Everest) អតីតប្រធានស្ទាបស្ទង់នៃឥណ្ឌា។ ប៉ុន្តែភ្នំនេះក៏មានឈ្មោះក្នុងស្រុកដ៏មានអត្ថន័យដូចជា ឆូម៉ុឡាំងម៉ា (Chomolungma) ជាភាសាទីបេ មានន័យថា «មាតានៃពិភពលោក» និង សាហ្គារម៉ាថា (Sagarmatha) ជាភាសានេប៉ាល់ មានន័យថា «ថ្ងាសមេឃ»។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ភ្នំអេវើរ៉េសស្ថិតនៅក្នុងជួរភ្នំហិម៉ាល័យ ដែលបង្កើតឡើងដោយការបុកគ្នានៃផ្ទៃទ្វីបឥណ្ឌា និងអឺរ៉ាស៊ី កាលពីរាប់សិបលានឆ្នាំមុន។ តាមវិគីភីឌា ភ្នំនេះមានសណ្ឋានជាថ្មកំបោរ ថ្មខៀវ និងថ្មបំបែកផ្សេងៗ ដែលធ្លាប់ជាបាតសមុទ្រពីមុន ហើយត្រូវបានលើកឡើងដោយកម្លាំងភ្នំភ្លើងនិងផ្នត់ដី។ កម្ពស់ ៨.៨៤៨,៨៦ ម៉ែត្រនេះ គឺជាកម្ពស់ផ្លូវការចុងក្រោយដែលប្រកាសដោយរដ្ឋាភិបាលទាំងពីរនៅថ្ងៃទី ៨ ធ្នូ ២០២០។ ការវាស់នេះគិតទាំងកម្រាស់ទឹកកកនិងព្រិលនៅលើកំពូល។

ភ្នំអេវើរ៉េសមានព្រំដែនឆ្លងកាត់ចំកំពូល ដោយខាងត្បូងស្ថិតនៅក្នុងឧទ្យានជាតិសាហ្គារម៉ាថានៃប្រទេសនេប៉ាល់ និងខាងជើងស្ថិតនៅក្នុងដែនជម្រកធម្មជាតិជាតិឈ្មោះកូម៉ុឡាំងម៉ានៃប្រទេសចិន។ តំបន់នេះមានអាកាសធាតុត្រជាក់ខ្លាំង ដោយសីតុណ្ហភាពនៅលើកំពូលអាចធ្លាក់ចុះដល់ដក ៦០ អង្សាសេ (ដក ៧៦ អង្សាហ្វារិនហៃ) ក្នុងខែរដូវរងា។ ខ្យល់មានសំទុះខ្លាំងលើសពី ២៨០ គីឡូម៉ែត្រក្នុងមួយម៉ោង ជាពិសេសក្នុងរដូវខ្យល់មូសុង។ តំបន់ «មរណភាព» (Death Zone) ដែលមានកម្ពស់លើសពី ៨.០០០ ម៉ែត្រ មានអុកស៊ីសែនត្រឹមតែ ៣០% នៃកម្រិតនៅនីវ៉ូទឹកសមុទ្រ ដែលធ្វើឲ្យមនុស្សមិនអាចរស់នៅយូរបានដោយគ្មានការប្រើប្រាស់អុកស៊ីសែនជំនួយ។

ចំណែកខាងប្រជាជនវិញ តំបន់ភ្នំអេវើរ៉េសគឺជាលំនៅដ្ឋានរបស់ជនជាតិសេរប៉ា (Sherpa) ដែលជាអ្នកឡើងភ្នំដ៏ល្បីល្បាញ។ ពួកគេរស់នៅតាមភូមិនានាក្នុងតំបន់ខមប៊ូ (Khumbu) នៃប្រទេសនេប៉ាល់ ហើយមានសមត្ថភាពសម្របខ្លួនទៅនឹងរយៈកម្ពស់ខ្ពស់បានយ៉ាងល្អ។ ប្រជាជនទីនេះភាគច្រើនកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាទីបេ ហើយពួកគេបានចាត់ទុកភ្នំអេវើរ៉េសថាជាកន្លែងពិសិដ្ឋ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ការស្ទាបស្ទង់ភ្នំអេវើរ៉េសដំបូងបានចាប់ផ្តើមនៅសម័យអាណានិគមអង់គ្លេសនៅឥណ្ឌា នៅឆ្នាំ១៨៤៧។ នៅឆ្នាំ១៨៥៦ លោក អង់ឌ្រូ វ៉ាយ (Andrew Waugh) ប្រធានស្ទាបស្ទង់នៃឥណ្ឌាបានប្រកាសថា កំពូលភ្នំលេខ XV (Peak XV) គឺជាចំណុចខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោក។ ឈ្មោះ «អេវើរ៉េស» ត្រូវបានស្នើឡើងក្នុងសន្នីសិទ្ធិមួយនាឆ្នាំ១៨៥៦ និងបោះពុម្ពផ្សាយនៅឆ្នាំ១៨៥៧។ នៅពេលនោះ គេមិនទាន់ដឹងអំពីឈ្មោះដើមទីបេ ឬនេប៉ាល់នៅឡើយ ដោយសារតំបន់នោះត្រូវបានបិទចំពោះជនបរទេស។

ការប៉ុនប៉ងឡើងភ្នំដំបូងបានចាប់ផ្តើមនៅដើមសតវត្សរ៍ទី២០។ នៅឆ្នាំ១៩២៤ ក្រុមអ្នកឡើងភ្នំអង់គ្លេសដឹកនាំដោយលោក ចច ម៉ាឡូរី (George Mallory) និងលោក អង់ឌ្រូ អ៊ឺរីវីន (Andrew Irvine) បានបាត់ខ្លួនក្នុងការប៉ុនប៉ងឡើងដល់កំពូល ហើយរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃគេមិនទាន់ដឹងថាពួកគេបានទៅដល់កំពូលឬអត់នោះទេ។ ជោគជ័យជាប្រវត្តិសាស្ត្របានកើតឡើងនៅថ្ងៃទី ២៩ ឧសភា ១៩៥៣ នៅពេលដែលលោក អ៊េដម៉ុន ហ៊ីឡារី (Edmund Hillary) ជនជាតិនូវែលសេឡង់ និងលោក តេនស៊ីង ណ័រហ្គេ (Tenzing Norgay) ជនជាតិសេរប៉ានេប៉ាល់ បានឡើងដល់កំពូលដោយជោគជ័យជាលើកដំបូង ក្រោមបេសកកម្មដឹកនាំដោយចក្រភពអង់គ្លេស។ ដំណឹងនេះបានទៅដល់ទីក្រុងឡុងដ៍នៅថ្ងៃដែលព្រះមហាក្សត្រិយានីអេលីហ្សាបែតទី២ ឡើងសោយរាជ្យ ដែលបានក្លាយជាព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏សំខាន់។

បន្ទាប់មក ការឡើងដល់កំពូលដោយមិនប្រើអុកស៊ីសែនជំនួយបានសម្រេចនៅឆ្នាំ១៩៧៨ ដោយលោក រីនហូល មេស្សឺ (Reinhold Messner) និងលោក ភីតឺ ហាបេល័រ (Peter Habeler)។ ការឡើងក្នុងរដូវរងារលើកដំបូងបានសម្រេចនៅឆ្នាំ១៩៨០ ដោយក្រុមអ្នកឡើងភ្នំប៉ូឡូញ។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក មានអ្នកឡើងភ្នំរាប់ពាន់នាក់បានព្យាយាមឡើងដល់កំពូល ដោយមានទាំងជោគជ័យ និងបរាជ័យ រួមទាំងអ្នកស្លាប់រាប់រយនាក់។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ភ្នំអេវើរ៉េសមិនគ្រាន់តែជាកំពូលភ្នំដ៏អស្ចារ្យប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាក៏ជាប្រភពចំណូលដ៏សំខាន់សម្រាប់សេដ្ឋកិច្ចក្នុងតំបន់ផងដែរ ជាពិសេសសម្រាប់ប្រទេសនេប៉ាល់។ យោងតាមវិគីភីឌា ការឡើងភ្នំអេវើរ៉េសតម្រូវឱ្យមានលិខិតអនុញ្ញាតដែលមានតម្លៃរាប់ម៉ឺនដុល្លារ ដោយរដ្ឋាភិបាលនេប៉ាល់ទទួលបានចំណូលរាប់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំពីវិស័យទេសចរណ៍ឡើងភ្នំនេះ។ អាជីវកម្មក្នុងស្រុកដូចជា ក្រុមហ៊ុនដឹកនាំឡើងភ្នំ សេវាកម្មផ្ទុកសម្ភារៈ និងអាហារដ្ឋាន សុទ្ធតែពឹងផ្អែកលើរដូវឡើងភ្នំប្រចាំឆ្នាំ (ខែមេសាដល់ឧសភា)។

តាមផ្នែកវប្បធម៌ ភ្នំអេវើរ៉េសមានឋានៈពិសិដ្ឋក្នុងជំនឿសាសនារបស់ប្រជាជនក្នុងតំបន់ទាំងសងខាង។ ឈ្មោះភ្នំនេះជាភាសាទីបេ គឺ ឆូម៉ុឡាំងម៉ា (Chomolungma) មានន័យថា «មាតានៃពិភពលោក» ឬ «មាតាព្រះ»។ វត្តរ៉ុងប៊ុក (Rongbuk Monastery) ដែលស្ថិតនៅខាងជើងក្នុងទីបេ គឺជាទីតាំងសាសនាដ៏សំខាន់ដែលមានអាយុកាលយូរលង់ ហើយអ្នកឡើងភ្នំជាច្រើនបានទៅសុំពរពីព្រះសង្ឃនៅទីនោះមុនពេលចាប់ផ្តើមបេសកកម្មរបស់ខ្លួន។ នៅខាងនេប៉ាល់ ពិធីបុណ្យម៉ានីយរីមឌូ (Mani Rimdu) ដែលធ្វើឡើងនៅវត្តតេងបូឆេ (Tengboche Monastery) ក៏ជាផ្នែកមួយនៃប្រពៃណីដែលទាក់ទងនឹងតំបន់ភ្នំដ៏ពិសិដ្ឋនេះដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅសម័យបច្ចុប្បន្ន ភ្នំអេវើរ៉េសកំពុងប្រឈមនឹងបញ្ហាជាច្រើនដែលទាក់ទងនឹងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុនិងការឡើងភ្នំហួសកម្រិត។ យោងតាមវិគីភីឌា ការឡើងកម្ពស់នៃសីតុណ្ហភាពពិភពលោកបានធ្វើឲ្យផ្ទាំងទឹកកកនៅលើភ្នំនេះរលាយលឿនជាងមុន ដែលបង្កើតជាបឹងទឹកកកនិងការកើនឡើងហានិភ័យនៃរលកទឹកកកដាច់ (glacial lake outburst floods)។ នៅឆ្នាំ២០១៩ រូបភាពនៃ «ការកកស្ទះ» អ្នកឡើងភ្នំរាប់រយនាក់នៅលើជួរភ្នំបានធ្វើឲ្យពិភពលោកភ្ញាក់ផ្អើល ហើយបង្ហាញពីគ្រោះថ្នាក់នៃការគ្រប់គ្រងចំនួនអ្នកឡើងភ្នំមិនបានល្អ។ ក្រៅពីនេះ បរិមាណសំរាម អុកស៊ីសែនកាក លាមក និងសាកសពនៅលើភ្នំបានក្លាយជាបញ្ហាបរិស្ថានធ្ងន់ធ្ងរ ដែលអាជ្ញាធរនេប៉ាល់និងចិនកំពុងព្យាយាមដោះស្រាយ ដោយដាក់ច្បាប់តម្រូវឲ្យអ្នកឡើងភ្នំយកសំរាមផ្ទាល់ខ្លួនចុះមកវិញ និងបង្កើនតម្លៃលិខិតអនុញ្ញាត។

គ្រោះធម្មជាតិក៏ជាផ្នែកមួយនៃការព្រួយបារម្ភផងដែរ។ គ្រោះធ្លាក់ទឹកកកនៅឆ្នាំ២០១៤ បានសម្លាប់អ្នកឡើងភ្នំ ១៦ នាក់ ហើយរញ្ជួយផែនដីនៅឆ្នាំ២០១៥ បានបង្កឲ្យមានរលកទឹកកកនៅជំរំមូលដ្ឋាន សម្លាប់អ្នកឡើងភ្នំ ២២ នាក់ ដែលធ្វើឲ្យរដូវឡើងភ្នំនោះត្រូវបិទ។ ថ្មីៗនេះ ការពិភាក្សាកំពុងបន្តអំពីការផ្លាស់ប្តូររូបរាងរបស់ផ្លូវឡើង «ជំហានហ៊ីឡារី» (Hillary Step) ដែលអាចរងផលប៉ះពាល់ពីរញ្ជួយដី ធ្វើឲ្យការឡើងមានការលំបាកឬងាយស្រួលជាងមុន។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ភ្នំអេវើរ៉េសនៅតែជាកន្លែងដែលទាក់ទាញអ្នកផ្សងព្រេងពីទូទាំងពិភពលោក ហើយការព្យាយាមឡើងដល់កំពូលនៅតែជានិមិត្តរូបនៃភាពរឹងមាំនិងក្តីស្រមៃរបស់មនុស្សជាតិ។