ទិដ្ឋភាពទូទៅ

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia អធិបតេយ្យភាព គឺជាអំណាចកំពូល ឯករាជ្យ និងជាសិទ្ធិនីតិប្បញ្ញត្តិលើទឹកដីមួយ។ អធិបតេយ្យភាពត្រូវបានសម្ដែងចេញតាមរយៈអំណាចក្នុងការគ្រប់គ្រង និងបង្កើតច្បាប់។ តាមនិយមន័យនេះ អធិបតេយ្យភាពរួមបញ្ចូលនូវឋានានុក្រមក្នុងរដ្ឋ ព្រមទាំងស្វ័យភាពខាងក្រៅ ដែលមានន័យថាជាសមត្ថភាពរបស់រដ្ឋក្នុងការធ្វើសកម្មភាពដោយឯករាជ្យនៅលើឆាកអន្តរជាតិ។

ក្នុងរដ្ឋនីមួយៗ អធិបតេយ្យភាពត្រូវបានប្រគល់ឱ្យបុគ្គល ស្ថាប័ន ឬអង្គការដែលមានអំណាចខ្ពស់បំផុតលើប្រជាពលរដ្ឋ និងមានអំណាចកែប្រែច្បាប់ដែលមានស្រាប់។ នៅក្នុងទ្រឹស្ដីនយោបាយ អធិបតេយ្យភាពជាពាក្យដែលបង្ហាញពីសិទ្ធិអំណាចដោយស្របច្បាប់កំពូលលើអង្គភាពនយោបាយមួយ។ គោលគំនិតនេះមានសារៈសំខាន់ជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ការយល់ដឹងអំពីរដ្ឋ ច្បាប់ និងទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

អធិបតេយ្យភាពមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយទឹកដី និងប្រជាជន។ តាម Wikipedia អធិបតេយ្យភាពត្រូវបានកំណត់ថាជាអំណាចលើទឹកដីជាក់លាក់មួយ ដែលជាលំហភូមិសាស្ត្រដែលមានព្រំដែនច្បាស់លាស់។ រដ្ឋអធិបតេយ្យមួយមានសិទ្ធិគ្រប់គ្រងទាំងស្រុងលើដី ដែនទឹកខាងក្នុង និងដែនអាកាសរបស់ខ្លួន។ ប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុងទឹកដីនោះ គឺជាកម្មវត្ថុនៃច្បាប់ និងអំណាចរបស់អធិបតេយ្យ។

គោលការណ៍នៃអធិបតេយ្យភាពដែនដីត្រូវបានពង្រឹងដោយសន្ធិសញ្ញាវ៉េសហ្វាលាល (Peace of Westphalia) ក្នុងឆ្នាំ ១៦៤៨ ដែលបានបង្កើតឲ្យមានការទទួលស្គាល់គ្នាទៅវិញទៅមកអំពីព្រំដែន និងសិទ្ធិគ្រប់គ្រងផ្ទៃក្នុងរបស់រដ្ឋនីមួយៗ។ ប្រព័ន្ធនេះនៅតែជាមូលដ្ឋាននៃទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ តាមរយៈគោលការណ៍នេះ អធិបតេយ្យភាពរួមបញ្ចូលទាំងវិមាត្រភូមិសាស្ត្រ (ទឹកដី) និងប្រជាសាស្ត្រ (ប្រជាជន) ដែលជាធាតុផ្សំស្នូលនៃរដ្ឋប្រជាជាតិ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

គោលគំនិតនៃអធិបតេយ្យភាពមានឫសគល់ខាងប្រវត្តិសាស្ត្រយ៉ាងជ្រៅ។ យោងតាម Wikipedia អ្នកប្រាជ្ញនយោបាយជាច្រើនបានរួមចំណែកក្នុងការវិវត្តគំនិតនេះ។ នៅសតវត្សទី ១៦ លោក Jean Bodin ជាទស្សនវិទូបារាំង បាននិយមន័យអធិបតេយ្យភាពថាជាអំណាចដាច់ខាត និងស្ថិតស្ថេររបស់សាធារណរដ្ឋ។ លោកបានអះអាងថា អធិបតេយ្យត្រូវតែមានអំណាចបង្កើតច្បាប់ដោយគ្មានការយល់ព្រមពីនរណាម្នាក់ផ្សេង។

ទស្សនវិទូអង់គ្លេស លោក Thomas Hobbes ក្នុងស្នាដៃឆ្នើមរបស់គាត់ឈ្មោះ Leviathan (ឆ្នាំ ១៦៥១) បានពណ៌នាអំពីភាពចាំបាច់នៃអធិបតេយ្យដ៏មានអំណាចមួយ ដើម្បីការពារសង្គមពីភាពវឹកវរ និងសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង។ រូបភាពលើគម្របសៀវភៅនេះ (រូបខាងលើ) បង្ហាញអធិបតេយ្យជារូបយក្សដែលផ្សំឡើងពីបុគ្គលជាច្រើន កាន់ដាវ និងដំបងគ្រងអំណាច ជាតំណាងនៃអំណាចកំពូលរបស់រដ្ឋ។

នៅក្នុងសតវត្សទី ១៨ លោក Jean-Jacques Rousseau បានណែនាំគោលគំនិត «អធិបតេយ្យភាពរបស់ប្រជាជន» (popular sovereignty) ដែលចែងថា អំណាចរបស់រដ្ឋកើតចេញពីឆន្ទះរួមរបស់ប្រជាជន។ គំនិតនេះបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដល់បដិវត្តន៍បារាំង និងសហរដ្ឋអាមេរិក។

បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទី ២ អង្គការសហប្រជាជាតិ (UN) បានដាក់បញ្ចូលគោលការណ៍ស្មើភាពនៃអធិបតេយ្យភាពរបស់រដ្ឋជាសមាជិកទាំងអស់ក្នុងធម្មនុញ្ញរបស់ខ្លួន។ ការបញ្ចប់អាណានិគមនិយមបានបង្កើតរដ្ឋអធិបតេយ្យថ្មីៗជាច្រើននៅទូទាំងពិភពលោក។ បច្ចុប្បន្ន អធិបតេយ្យភាពកំពុងប្រឈមនឹងបញ្ហាថ្មីៗដូចជាសកលភាវូបនីយកម្ម អង្គការអន្តរជាតិ និងស្ថាប័នដែលមានអំណាចលើសពីរដ្ឋ ដែលតម្រូវឱ្យមានការសម្របខ្លួនជាបន្តបន្ទាប់។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

សព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia បានបញ្ជាក់ថា អធិបតេយ្យភាពមិនត្រឹមតែជាអំណាចគ្រប់គ្រងនយោបាយប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏ពាក់ព័ន្ធនឹងវិស័យសេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌ផងដែរ។ រដ្ឋអធិបតេយ្យមួយមានសិទ្ធិក្នុងការគ្រប់គ្រងទ្រព្យសម្បត្តិធនធានធម្មជាតិ ពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ និងរូបិយវត្ថុរបស់ខ្លួន។ ប៉ុន្តែក្នុងយុគសម័យសកលភាវូបនីយកម្ម កិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិដូចជា WTO ឬ IMF អាចដាក់កម្រិតលើស្វ័យភាពសេដ្ឋកិច្ចនេះ តាមរយៈការតម្រូវឱ្យរដ្ឋាភិបាលអនុវត្តគោលនយោបាយជាក់លាក់។

នៅក្នុងវិស័យវប្បធម៌ អធិបតេយ្យភាពអនុញ្ញាតឱ្យរដ្ឋការពារ និងថែរក្សាបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌ ភាសា និងប្រពៃណីរបស់ខ្លួន ព្រមទាំងការពារពីឥទ្ធិពលពីខាងក្រៅដែលអាចគំរាមដល់អត្តសញ្ញាណជាតិ។ តាម Wikipedia ប្រទេសជាច្រើនបានអនុវត្តគោលនយោបាយការពារវប្បធម៌ ដើម្បីធានាថាការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច និងបច្ចេកវិទ្យាមិនធ្វើឱ្យបាត់បង់ឫសគល់វប្បធម៌ឡើយ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

យោងតាម Wikipedia អធិបតេយ្យភាពនៅតែជាគោលការណ៍ស្នូលនៃទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិសម័យទំនើប។ នៅក្នុងបរិបទសកលភាវូបនីយកម្ម ប្រទេសនានាកំពុងប្រឈមនឹងតុល្យភាពរវាងការរក្សាអធិបតេយ្យភាពជាតិ និងការចូលរួមក្នុងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ។ វិបត្តិដូចជាការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ ជំងឺរាតត្បាត និងការគំរាមកំហែងផ្នែកសន្តិសុខសាយប័រ បានធ្វើឱ្យរដ្ឋាភិបាលត្រូវធ្វើសកម្មភាពរួមគ្នា ខណៈពេលដែលមិនចង់បាត់បង់ស្វ័យភាពផ្ទាល់ខ្លួន។

យោងតាមធម្មនុញ្ញអង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលដកស្រង់ក្នុង Wikipedia គ្រប់រដ្ឋជាសមាជិក រួមទាំងកម្ពុជា មានសិទ្ធិស្មើគ្នាក្នុងអធិបតេយ្យភាព។ ដូចគ្នាដែរ ធម្មនុញ្ញអាស៊ានក៏បញ្ជាក់អំពីគោលការណ៍គោរពអធិបតេយ្យភាព ឯករាជ្យ និងបូរណភាពទឹកដីរបស់ប្រទេសសមាជិកទាំងអស់។ ដូច្នេះហើយ បញ្ហាអធិបតេយ្យភាពនៅតែជាប្រធានបទដែលមានសារៈសំខាន់ជានិច្ចសម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ក្នុងការតាមដានស្ថានភាពនយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច និងសន្តិសុខជាតិ និងអន្តរជាតិ។