ទិដ្ឋភាពទូទៅ

យោងតាមវិគីភីឌា ការធ្វើជាតូបនីយកម្ម (Nationalization) គឺជាដំណើរការនៃការប្រែក្លាយទ្រព្យសម្បត្តិឯកជនឱ្យទៅជាទ្រព្យសម្បត្តិសាធារណៈ ដោយដាក់ឱ្យស្ថិតក្រោមកម្មសិទ្ធិរបស់រដ្ឋាភិបាលជាតិ ឬរដ្ឋ។ ការធ្វើជាតូបនីយកម្មគឺផ្ទុយទៅនឹងការធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្ម (Privatization) និងការបញ្ឈប់អន្តរាគមន៍ (Demutualization)។ នៅពេលទ្រព្យសម្បត្តិដែលធ្លាប់ធ្វើជាតូបនីយកម្ម និងបន្ទាប់មកបានធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្ម ហើយក្រោយមកត្រូវបានទិញចូលរដ្ឋវិញ គេហៅថាការធ្វើជាតូបនីយកម្មឡើងវិញ (Renationalization)។

ឧស្សាហកម្មដែលជាញឹកញាប់ក្លាយជាកម្មវត្ថុនៃការធ្វើជាតូបនីយកម្មរួមមាន ទូរគមនាគមន៍ ថាមពលអគ្គិសនី ឥន្ធនៈហ្វូស៊ីល រ៉ែដែក ផ្លូវដែក ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍ ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ សេវាប្រៃសណីយ៍ ធនាគារ និងការផ្គត់ផ្គង់ទឹក។ វិគីភីឌាបញ្ជាក់ថា នៅក្នុងដែនសមត្ថកិច្ចជាច្រើន អង្គភាពទាំងនេះមិនដែលមានប្រវត្តិកម្មសិទ្ធិឯកជនពីមុនមកឡើយ ពោលគឺជារបស់សាធារណៈតាំងពីដំបូង។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ការធ្វើជាតូបនីយកម្មមានវត្តមាននៅទូទាំងពិភពលោក ដោយមានលក្ខណៈខុសៗគ្នាទៅតាមតំបន់ និងប្រវត្តិសេដ្ឋកិច្ច។ នៅអឺរ៉ុប ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ប្រទេសជាច្រើនបានបង្កើតរដ្ឋសុខុមាលភាព ដោយធ្វើជាតូបនីយកម្មឧស្សាហកម្មសំខាន់ៗដូចជាធ្យូងថ្ម ដែកថែប និងផ្លូវដែក។ នៅអាស៊ី អាមេរិកឡាទីន និងអាហ្វ្រិក រដ្ឋាភិបាលបានដណ្តើមកាន់កាប់ធនធានធម្មជាតិ ជាពិសេសប្រេង និងឧស្ម័ន ដើម្បីធានាប្រាក់ចំណូលជាតិ និងការអភិវឌ្ឍ។

ចំពោះប្រជាជន ការធ្វើជាតូបនីយកម្មអាចផ្តល់សេវាមូលដ្ឋានក្នុងតម្លៃទាប ប៉ុន្តែក៏មានបញ្ហាប្រសិទ្ធភាព និងអំពើពុករលួយផងដែរ។ យោងតាមវិគីភីឌា នៅក្នុងប្រទេសជាច្រើន ឧស្សាហកម្មដូចជាសេវាប្រៃសណីយ៍ និងទឹក ស្ទើរតែមិនធ្លាប់ជាកម្មសិទ្ធិឯកជនឡើយ ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីការយល់ឃើញថាសេវាទាំងនេះជាសិទ្ធិមូលដ្ឋាន មិនមែនជាទំនិញទីផ្សារ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិនៃការធ្វើជាតូបនីយកម្មមានតាំងពីដើមសតវត្សរ៍ទី២០ នៅពេលរដ្ឋមួយចំនួនចាប់ផ្តើមអន្តរាគមន៍ក្នុងសេដ្ឋកិច្ចដើម្បីគ្រប់គ្រងវិស័យយុទ្ធសាស្ត្រ។ ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ រលកធ្វើជាតូបនីយកម្មធំៗបានកើតឡើងនៅចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង និងប្រទេសជាច្រើនទៀត ដោយរដ្ឋដណ្តើមកាន់កាប់រោងចក្រធ្យូងថ្ម បណ្តាញអគ្គិសនី ផ្លូវដែក និងសូម្បីតែការថែទាំសុខភាព។

នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ គោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចសេរីនិយមបាននាំមកនូវរលកធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្មធំជាងមុន ជាពិសេសនៅក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកស្រីម៉ាហ្គារ៉េត ថាច់ឆើ (Margaret Thatcher) នៅចក្រភពអង់គ្លេស និងរដ្ឋបាលផ្សេងទៀត។ វិគីភីឌាកត់សម្គាល់ថា ក្នុងប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ថ្មីៗនេះ មានករណីធ្វើជាតូបនីយកម្មឡើងវិញ (Renationalization) នៅពេលដែលរដ្ឋទិញត្រឡប់មកវិញនូវសេវាដូចជាប្រៃសណីយ៍ ឬផ្លូវដែក បន្ទាប់ពីបានធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្ម ដែលបង្ហាញថាការផ្លាស់ប្តូររវាងកម្មសិទ្ធិឯកជននិងសាធារណៈអាចកើតឡើងវដ្តជាច្រើនលើក។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

តាមទស្សនៈសេដ្ឋកិច្ច ការធ្វើជាតូបនីយកម្មត្រូវបានអនុវត្តដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាផ្តាច់មុខធម្មជាតិ (Natural Monopoly) ដូចជាការផ្គត់ផ្គង់អគ្គិសនី និងទឹក ដែលត្រូវការការវិនិយោគធំ ហើយប្រសិនបើឯកជនគ្រប់គ្រង អាចនាំឱ្យតម្លៃខ្ពស់ ឬសេវាមិនគ្រប់គ្រាន់។ ម្យ៉ាងទៀត ការធ្វើជាតូបនីយកម្មអាចជាឧបករណ៍សម្រាប់ការពារសន្តិសុខជាតិ ដូចជាការគ្រប់គ្រងធនធានថាមពលជាដើម ហើយក៏អាចជាមធ្យោបាយដើម្បីធានាគុណភាព និងសុវត្ថិភាពសេវាសាធារណៈ។

ផ្នែកវប្បធម៌ ការធ្វើជាតូបនីយកម្មជាញឹកញាប់ឆ្លុះបញ្ចាំងនូវមនោគមវិជ្ជានយោបាយ ដូចជាសង្គមនិយម ដែលយល់ថាទ្រព្យសម្បត្តិសំខាន់ៗត្រូវជារបស់សមូហភាព មិនមែនបុគ្គល។ នៅក្នុងសង្គមខ្លះ ការដែលទឹក និងប្រេងជាកម្មសិទ្ធិរដ្ឋ គឺជាផ្នែកនៃអត្តសញ្ញាណជាតិ និងអធិបតេយ្យភាពសេដ្ឋកិច្ច។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

នៅក្នុងបរិបទបច្ចុប្បន្ន ប្រធានបទធ្វើជាតូបនីយកម្មនៅតែជាប្រធានបទជជែកវែកញែកពាសពេញពិភពលោក។ នៅអឺរ៉ុប ពលរដ្ឋខ្លះអំពាវនាវឱ្យធ្វើជាតូបនីយកម្មក្រុមហ៊ុនថាមពលឡើងវិញ ដើម្បីទប់ទល់នឹងវិបត្តិថ្លៃរស់នៅ និងការឡើងថ្លៃឥន្ធនៈ។ ក្នុងវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុឆ្នាំ២០០៨ រដ្ឋាភិបាលមួយចំនួនបានធ្វើជាតូបនីយកម្មធនាគារដើម្បីការពារស្ថិរភាពប្រព័ន្ធ។ នៅកម្ពុជា រដ្ឋរក្សាការគ្រប់គ្រងលើវិស័យសំខាន់ៗដូចជាការផ្គត់ផ្គង់អគ្គិសនី (តាមរយៈអគ្គិសនីកម្ពុជា) ការផ្គត់ផ្គង់ទឹកស្អាត និងផ្នែកមួយនៃវិស័យហិរញ្ញវត្ថុ។ អ្នកអានខ្មែរភាគច្រើនជួបប្រទះនឹងសេវាធ្វើជាតូបនីយកម្មក្នុងជីវភាពប្រចាំថ្ងៃ ទោះយ៉ាងណា ការជជែកអំពីប្រសិទ្ធភាព តម្លាភាព និងជម្រើសរវាងរដ្ឋនិងឯកជននៅតែបន្ត ក្នុងនាមជាប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍។