ជនជាតិដើមអាមេរិក

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ជនជាតិដើមអាមេរិក (Native Americans) គឺជាជនជាតិដើមនៃសហរដ្ឋអាមេរិក ជាពិសេសនៅរដ្ឋទាំង ៤៨ និងអាឡាស្កា។ ពួកគេក៏អាចរួមបញ្ចូលជនជាតិអាមេរិកណាក៏ដោយដែលមានដើមកំណើតពីជនជាតិដើមនៅអាមេរិកខាងជើង ឬអាមេរិកខាងត្បូង។

ការិយាល័យជំរឿនសហរដ្ឋអាមេរិក បានបោះផ្សាយទិន្នន័យអំពី "ជនជាតិឥណ្ឌាអាមេរិក និងជនជាតិដើមអាឡាស្កា" (American Indians and Alaska Natives) ដែលគេកំណត់ថាជា "នរណាម្នាក់ដែលមានដើមកំណើតពីជនជាតិដើមណាមួយនៅអាមេរិកខាងជើង ឬអាមេរិកខាងត្បូង ... និងដែលរក្សាការពាក់ព័ន្ធជាមួយកុលសម្ព័ន្ធ ឬសហគមន៍" នេះបើតាមអត្ថបទ Wikipedia។ យ៉ាងណាមិញ ការិយាល័យជំរឿននេះមិនបានរាប់បញ្ចូលក្រុមទាំងអស់ដែលអាចហៅថា "ជនជាតិដើមអាមេរិក" ដូចជាជនជាតិដើមហាវ៉ៃទេ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia ជនជាតិដើមអាមេរិកមានភាពចម្រុះយ៉ាងខ្លាំង ដោយមានកុលសម្ព័ន្ធនិងក្រុមជនជាតិជាច្រើនរស់នៅទូទាំងសហរដ្ឋអាមេរិក។ កន្លងមក សហគមន៍របស់ពួកគេរួមមានទាំងតំបន់បម្រុង (Indian reservations) និងតំបន់ទីក្រុង។ រដ្ឋអូក្លាហូម៉ា ដែលធ្លាប់ជាដែនដីជនជាតិដើម (Indian Territory) នៅមុនការចូលជារដ្ឋក្នុងឆ្នាំ ១៩០៧ គឺជាតំបន់ដែលមានវត្តមានជនជាតិដើមច្រើនជាងគេបង្អស់នាពេលបច្ចុប្បន្ន នេះបើតាមផែនទីរបស់ការិយាល័យជំរឿនដែលបានចុះផ្សាយក្នុង Wikipedia។

ភាសារបស់ជនជាតិដើមអាមេរិកក៏មានភាពចម្រុះគ្នាយ៉ាងច្រើន ដោយមានគ្រួសារភាសាផ្សេងៗគ្នាជាច្រើន ដែលត្រូវបានគេនិយាយតាំងពីមុនពួកអឺរ៉ុបមកដល់។ ផែនទីភាសាខាងលើបង្ហាញពីការចែកចាយនៃក្រុមភាសាទាំងនេះ។ សព្វថ្ងៃ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងក្នុងការរក្សានិងស្តារភាសាទាំងនេះកំពុងបន្ត ដូចជាសាលារៀនបម្រុងភាសាឈែរគី (Cherokee immersion school) ដែលត្រូវបានរៀបរាប់នៅក្នុង Wikipedia ជាដើម។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមការស្រាវជ្រាវដែលដកស្រង់ដោយ Wikipedia បុព្វបុរសរបស់ជនជាតិដើមអាមេរិកបានធ្វើដំណើរមកកាន់ទ្វីបអាមេរិកតាមច្រកដីបេរីង (Bering land bridge) កាលពីរាប់ពាន់ឆ្នាំមុន អំឡុងយុគសម័យទឹកកកចុងក្រោយ។ ពួកគេបានបង្កើតអរិយធម៌ដ៏ស្មុគស្មាញ និងវប្បធម៌ផ្សេងៗ ដូចជាវប្បធម៌ក្រុមទួល (Mound Builders) ដែលមានសំណង់ដីដូចជា Shriver Circle Earthworks ជាដើម (រ. ២០០ ម.គ.ស. ដល់ ៥០០ គ.ស.) នេះបើយោងតាម Wikipedia។

ការមកដល់របស់ជនជាតិអឺរ៉ុបនៅសតវត្សរ៍ទី ១៥ និង ១៦ បាននាំមកនូវការផ្លាស់ប្តូរដ៏ធំធេង។ តាម Wikipedia រូបចម្លាក់ "ការរកឃើញអាមេរិក" (The Discovery of America) ឆ្នាំ ១៨៤៤ ដែលបង្ហាញលោក Columbus និងនារីជនជាតិដើមម្នាក់ ជានិមិត្តរូបនៃរបកគំហើញនិងជម្លោះ។ ជំងឺ និងសង្រ្គាមបានបំផ្លាញប្រជាជនជនជាតិដើមយ៉ាងច្រើន។ នៅសតវត្សរ៍ទី ១៩ រដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិកបានអនុវត្តគោលនយោបាយបង្ខំឲ្យផ្លាស់ទីលំនៅ (ដូចជាផ្លូវទឹកភ្នែក) និងការបង្កើតសាលាបណ្តុះបណ្តាលដូចជា សាលា Carlisle Indian Industrial School ដែលមានពាក្យស្លោកថា "សម្លាប់ជនជាតិដើម សង្រ្គោះមនុស្ស" ("Kill the Indian, Save the Man") ដើម្បីលុបបំបាត់វប្បធម៌ជនជាតិដើម និងបង្រួបបង្រួមពួកគេទៅក្នុងសង្គមអាមេរិកស្បែកស នេះបើយោងតាម Wikipedia។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia វប្បធម៌ជនជាតិដើមអាមេរិកមានភាពសម្បូរបែប រួមមានរបាំប្រពៃណីដូចជា របាំឥន្ទ្រី (Eagle Dance) និងរបាំលេងបាល់ (Ball-play) ដែលត្រូវបានថតដោយវិចិត្រករ George Catlin ក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៩។ កីឡាក៏ជាផ្នែកមួយដ៏សំខាន់ ដោយមានកីឡាករឆ្នើមដូចជា Jim Thorpe ដែលបានឈ្នះមេដាយមាសនៅអូឡាំពិកឆ្នាំ ១៩១២ និង Billy Mills ដែលឈ្នះការរត់ ១០ ០០០ ម៉ែត្រនៅអូឡាំពិកតូក្យូឆ្នាំ ១៩៦៤។ រូបភាពប្រវត្តិសាស្ត្រផ្សេងទៀតដូចជាការបរបាញ់ត្រីបាឡែនរបស់ជនជាតិ Makah ក៏ឆ្លុះបញ្ចាំងពីទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយធម្មជាតិដែរ។

ផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច កុលសម្ព័ន្ធជាច្រើនបានអភិវឌ្ឍអាជីវកម្មកាស៊ីណូ ក្រោមច្បាប់ស្តីពីល្បែងជនជាតិដើម (Indian Gaming Regulatory Act) ដើម្បីបង្កើតប្រាក់ចំណូលសម្រាប់សហគមន៍របស់ពួកគេ ដូចដែលបានរាយការណ៍ក្នុង Wikipedia។ កាស៊ីណូ Sandia របស់កុលសម្ព័ន្ធ Sandia Pueblo គឺជាឧទាហរណ៍មួយ។ កសិកម្មប្រពៃណីក៏នៅតែមាន ដូចជាការដាំពោត (maize) និងស្រូវព្រៃ (wild rice) ដែលជាអាហារសំខាន់របស់ពួកគេ។ ម្ហូបដូចជានំប៉័ងបំពង (frybread) បានក្លាយជានិមិត្តរូបនៃម្ហូបជនជាតិដើមសម័យទំនើប។

ទន្ទឹមនេះ បញ្ហាបរិស្ថានដូចជាការបំពុលពីរ៉ែអ៊ុយរ៉ាញ៉ូមដែលគេបោះបង់ចោល (ដូចរូបភាពអណ្តូងរ៉ែ Shiprock) បានធ្វើឲ្យប៉ះពាល់ដល់សុខភាពនិងទឹកដីរបស់ជនជាតិដើម នេះបើតាម Wikipedia។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ ជនជាតិដើមអាមេរិកកំពុងមានតួនាទីកាន់តែធំនៅក្នុងនយោបាយនិងសង្គមអាមេរិក។ តាម Wikipedia លោកស្រី Deb Haaland បានក្លាយជាជនជាតិដើមដំបូងគេដែលត្រូវបានតែងតាំងជារដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងមហាផ្ទៃសហរដ្ឋអាមេរិក។ លោកស្រី Sharice Davids និងលោកស្រី Mary Peltola ក៏ជាស្ត្រីជនជាតិដើមដំបូងដែលបានជាប់ឆ្នោតចូលសភាតំណាងរាស្រ្តអាមេរិកផងដែរ។

ការតស៊ូដើម្បីសិទ្ធិដីធ្លី ការប្រឆាំងនឹងការប្រើប្រាស់រូបភាពជនជាតិដើមជាស្លាកសញ្ញាកីឡា (ដូចការតវ៉ាប្រឆាំងឈ្មោះក្រុម Washington Redskins) និងបញ្ហាយុត្តិធម៌ព្រហ្មទណ្ឌ នៅតែជាប្រធានបទក្តៅគគុក នេះបើតាមរូបភាពនិងអត្ថបទក្នុង Wikipedia។ ការធ្វើបាតុកម្មរបស់យុវជនជនជាតិដើម (ដូចនៅការិយាល័យកិច្ចការជនជាតិឥណ្ឌាឆ្នាំ ១៩៧០) បានបង្ហាញពីការតស៊ូជាបន្ត។

ប្រធានបទទាំងនេះមានការចាប់អារម្មណ៍ជាសកល ហើយអ្នកអានចង្វាក់ខ្មែរអាចនឹងឃើញភាពស្រដៀងគ្នាជាមួយបញ្ហាជនជាតិដើមនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដូចជាជនជាតិដើមភាគតិចព្នង និងចារាយ ជាដើម។