ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ការរីកសាយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ គឺជាការរីករាលដាលនៃអាវុធនុយក្លេអ៊ែរទៅកាន់ប្រទេសបន្ថែមទៀត ជាពិសេសប្រទេសដែលមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជារដ្ឋកាន់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ដោយសន្ធិសញ្ញាមិនរីកសាយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ដែលគេស្គាល់ជាទូទៅថា NPT។ នេះបើតាមការពន្យល់របស់ Wikipedia។

តាម Wikipedia ការរីកសាយនេះកើតឡើងតាមរយៈការរីករាលដាលនៃវត្ថុធាតុពាក់ព័ន្ធ (fissile material) ព្រមទាំងបច្ចេកវិទ្យា និងសមត្ថភាពដែលចាំបាច់សម្រាប់ផលិតវត្ថុធាតុទាំងនោះ និងសម្រាប់រចនា និងផលិតអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ។ ក្នុងបរិបទសម័យទំនើប ពាក្យនេះក៏រួមបញ្ចូលផងដែរនូវការរីកសាយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរទៅកាន់តួអង្គដែលមិនមែនជារដ្ឋ (non-state actors)។

ការរីកសាយត្រូវបានប្រឆាំងដោយប្រទេសជាច្រើន ទាំងប្រទេសដែលមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ និងប្រទេសដែលគ្មាន។ តាម Wikipedia រដ្ឋាភិបាលនានាភ័យខ្លាចថា ការមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរនៅក្នុងប្រទេសកាន់តែច្រើន នឹងបង្កើនលទ្ធភាពនៃសង្គ្រាមនុយក្លេអ៊ែរ ធ្វើឱ្យទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិកាន់តែអស្ថិរភាព ឬបំពានលើគោលការណ៍អធិបតេយ្យភាពរបស់រដ្ឋ។

ផ្ទុយទៅវិញ Wikipedia រាយការណ៍ថា អ្នកគាំទ្រទ្រឹស្តីទប់ស្កាត់ (deterrence theory) លើកហេតុផលថា ការរីកសាយដែលមានការគ្រប់គ្រង អាចកាត់បន្ថយអត្រានៃជម្លោះ តាមរយៈគោលគំនិត "សន្តិភាពនុយក្លេអ៊ែរ" (nuclear peace)។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ការរីកសាយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរមិនមែនជាទឹកដី ឬប្រទេសណាមួយឡើយ ប៉ុន្តែជាបញ្ហាឆ្លងព្រំដែន ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងរដ្ឋ តំបន់ និងតួអង្គអន្តរជាតិជាច្រើន។ ដូច្នេះ ភូមិសាស្ត្រនៃបញ្ហានេះ គឺជាផែនទីនៃរដ្ឋដែលមាន ឬកំពុងស្វែងរកសមត្ថភាពនុយក្លេអ៊ែរ និងជាផែនទីនៃកិច្ចខិតខំអន្តរជាតិដើម្បីទប់ស្កាត់ការរីកសាយ។

តាម Wikipedia រដ្ឋនានាត្រូវបានបែងចែកជារដ្ឋដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជារដ្ឋកាន់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរក្រោម NPT និងរដ្ឋដែលមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់។ ដ្យាក្រាមនៅផ្នែកខាងលើបង្ហាញការរីកសាយជាប្រវត្តិសាស្ត្ររវាងរដ្ឋដែលប្រកាសជាសាធារណៈ (រង្វង់ពេញ) និងរដ្ឋដែលមិនប្រកាស (រង្វង់ដាច់) ដោយលេខក្នុងវង់ក្រចកជាចំនួននៃការសាកល្បងនុយក្លេអ៊ែរដែលប្រទេសនីមួយៗបានធ្វើ។

នៅអាស៊ីបូព៌ា កូរ៉េខាងជើងគឺជាឧទាហរណ៍ដ៏ច្បាស់លាស់ ដោយរូបភាពក្នុងផ្នែកនេះបង្ហាញអំពីមីស៊ីលបាលីស្ទីករបស់កូរ៉េខាងជើង ក្នុងពិធី Victory Day ឆ្នាំ២០១៣។ ការបង្ហាញសមត្ថភាពបែបនេះជាសាធារណៈ បង្ហាញថាបញ្ហានុយក្លេអ៊ែរពាក់ព័ន្ធផ្ទាល់នឹងសន្តិសុខតំបន់ និងការយកចិត្តទុកដាក់របស់សហគមន៍អន្តរជាតិ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិនៃការរីកសាយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរមានរយៈពេលយូរអង្វែង ចាប់ផ្ដើមពីយុគសម័យនៃអាវុធនុយក្លេអ៊ែរដំបូងៗ។ រូបភាពគ្រាប់បែកបរមាណូ Little Boy ក្នុងផ្នែកនេះ គឺជានិមិត្តរូបមួយនៃដំណាក់កាលដំបូងនោះ។ ក្រោយមក ការអភិវឌ្ឍន៍ និងការសាកល្បងនុយក្លេអ៊ែរបានបន្តកើតឡើងនៅក្នុងប្រទេសផ្សេងៗទៀត ដូចជាការសាកល្បងគ្រាប់បែកបរមាណូលើកដំបូងនៅឆ្នាំ១៩៦៤ ដែលឯកសាររូបភាពរបស់ Wikipedia បានកត់ត្រាទុក។

តាម Wikipedia ការរីកសាយកើតឡើងតាមរយៈការរីករាលដាលនៃវត្ថុធាតុ ព្រមទាំងបច្ចេកវិទ្យា និងសមត្ថភាពផលិត។ ករណីជាក់ស្តែងមួយដែលឯកសារយោងបានលើកឡើង គឺប្រទេសលីប៊ី៖ នៅឆ្នាំ២០០៣ លីប៊ីបានសារភាពថា វត្ថុធាតុពាក់ព័ន្ធនឹងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ រួមទាំងម៉ាស៊ីន centrifugal ដែលគេស្គាល់ថា Pak-1 ត្រូវបានទិញចូលពីប៉ាគីស្ថាន។

ករណីនេះបង្ហាញថា ការរីកសាយអាចកើតឡើងតាមបណ្តាញផ្គត់ផ្គង់ឆ្លងប្រទេស មិនមែនគ្រាន់តែជាការអភិវឌ្ឍន៍ដោយខ្លួនឯងនោះទេ។ ការភ័យខ្លាចចំពោះការរីកសាយបែបនេះ គឺជាមូលហេតុដែលនាំឱ្យមានការបង្កើតក្របខណ្ឌ NPT ដែលកំណត់ឋានៈ "រដ្ឋកាន់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ" និងរដ្ឋដែលមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់បែបនេះ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅសម័យបច្ចុប្បន្ន ការរីកសាយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរមិនត្រឹមតែជាបញ្ហារវាងរដ្ឋនិងរដ្ឋប៉ុណ្ណោះទេ។ តាម Wikipedia បរិបទទំនើបនៃការរីកសាយក៏រួមបញ្ចូលការរីកសាយទៅកាន់តួអង្គដែលមិនមែនជារដ្ឋផងដែរ ដែលធ្វើឱ្យការគ្រប់គ្រង និងការត្រួតពិនិត្យកាន់តែស្មុគស្មាញ។

ការផ្ទៀងផ្ទាត់គឺជាផ្នែកសំខាន់នៃកិច្ចខិតខំទប់ស្កាត់ការរីកសាយ។ រូបភាពក្នុងផ្នែកនេះបង្ហាញអំពីកិច្ចប្រជុំរបស់ក្រុមប្រឹក្សាអភិបាលនៃទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ (IAEA) ដែលជាឆាកអន្តរជាតិមួយសម្រាប់ពិភាក្សា និងតាមដានបញ្ហានុយក្លេអ៊ែរ។

តាម Wikipedia ការជជែកដេញដោលអំពីការរីកសាយនៅតែបន្ត៖ ប្រទេសជាច្រើន ទាំងដែលមាន និងគ្មានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ប្រឆាំងនឹងការរីកសាយ ដោយព្រួយបារម្ភពីលទ្ធភាពនៃសង្គ្រាមនុយក្លេអ៊ែរ ការអស្ថិរភាពនៃទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ និងការបំពានលើអធិបតេយ្យភាពរដ្ឋ។ ខណៈនោះ អ្នកគាំទ្រទ្រឹស្តីទប់ស្កាត់យល់ថា ការរីកសាយដែលមានការគ្រប់គ្រង អាចកាត់បន្ថយអត្រាជម្លោះ តាមរយៈសន្តិភាពនុយក្លេអ៊ែរ។

សម្រាប់អ្នកអាននៅកម្ពុជា និងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ បញ្ហានេះពាក់ព័ន្ធនឹងសន្តិសុខ និងស្ថិរភាពនៃទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ ព្រោះការរីកសាយអាចផ្លាស់ប្ដូរតុល្យភាពអំណាចរវាងរដ្ឋនានា និងប៉ះពាល់ដល់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការក្នុងតំបន់។ ដូច្នេះ ការតាមដានការវិវត្តនៃបញ្ហានុយក្លេអ៊ែរនៅតែមានសារៈសំខាន់ ទាំងសម្រាប់អ្នកការទូត អ្នកស្រាវជ្រាវ និងសាធារណជនទូទៅ។