ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia, នរ៉ូវីរុស (ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជាវីរុស Norwalk) គឺជាមូលហេតុទូទៅបំផុតនៃជំងឺរលាកក្រពះនិងពោះវៀនស្រួចស្រាល (acute gastroenteritis) លើពិភពលោក។ ជំងឺនេះ ពេលខ្លះគេហៅថា "ជំងឺក្អួតរដូវរងារ" (winter vomiting disease) ដោយសារការផ្ទុះរបស់វាច្រើនកើតឡើងក្នុងខែត្រជាក់។ វីរុសនេះឆ្លងយ៉ាងងាយតាមរយៈផ្លូវលាមក-មាត់ (fecal-oral route) ពោលគឺតាមអាហារ ឬទឹកកខ្វក់ ឬពីការប៉ះផ្ទៃដែលមានមេរោគរួចប៉ះមាត់។ តាម Wikipedia, ត្រឹមតែភាគល្អិតវីរុសមួយចំនួនតូច (ចាប់ពី ១០ ទៅ ១០០) ក៏អាចបង្កការឆ្លងបានដែរ។

តាម Wikipedia, រោគសញ្ញាទូទៅរួមមាន រាគមិនមានឈាម ក្អួត និងឈឺក្រពះ។ គ្រុនក្តៅ ឬឈឺក្បាលក៏អាចកើតមានដែរ។ រោគសញ្ញាជាធម្មតាលេចឡើងក្រោយការប៉ះពាល់ប្រហែល ២៤ ម៉ោង ហើយការជាសះស្បើយជាធម្មតាកើតឡើងក្នុងរយៈពេល ១ ទៅ ៣ ថ្ងៃ។ ផលវិបាកធ្ងន់ធ្ងរមិនសូវកើតមានទេ ប៉ុន្តែអាចរួមមានការខះជាតិទឹក ដែលអាចគំរាមកំហែងដល់ជីវិតចំពោះក្រុមដែលងាយរងគ្រោះដូចជាកុមារ និងមនុស្សចាស់។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមអង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO) ដែលត្រូវបានដកស្រង់ដោយ Wikipedia, នរ៉ូវីរុសបណ្តាលឱ្យមានករណីជំងឺប្រមាណ ៦៨៥ លានករណី និងការស្លាប់ប្រហែល ២០០.០០០ នាក់ក្នុងមួយឆ្នាំទូទាំងពិភពលោក។ ជំងឺនេះរីករាលដាលនៅគ្រប់តំបន់ភូមិសាស្ត្រ ទាំងប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍និងកំពុងអភិវឌ្ឍន៍។ តាម Wikipedia, ការផ្ទុះជំងឺធំៗជាញឹកញាប់កើតឡើងនៅកន្លែងដែលមានមនុស្សប្រមូលផ្តុំច្រើនដូចជាសាលារៀន មន្ទីរពេទ្យ កប៉ាល់ទេសចរណ៍ និងមណ្ឌលថែទាំ។

តាម Wikipedia, ប្រជាជនគ្រប់ក្រុមអាយុសុទ្ធតែងាយឆ្លង ប៉ុន្តែអ្នកដែលមានហានិភ័យខ្ពស់ជាងគេគឺកុមារអាយុក្រោម ៥ ឆ្នាំ មនុស្សចាស់ជរា និងអ្នកដែលមានប្រព័ន្ធភាពស៊ាំចុះខ្សោយ។ នៅតំបន់អាកាសធាតុក្តៅ (temperate climates) ការផ្ទុះជំងឺមាននិន្នាការកើនឡើងក្នុងរដូវរងារ ដូចបង្ហាញក្នុងតារាងករណីនៅអង់គ្លេសនិងវែលរវាងឆ្នាំ ២០០០ ដល់ ២០១២ (សូមមើលរូបភាព)។ តារាងនេះដកស្រង់ពីទីភ្នាក់ងារការពារសុខភាពអង់គ្លេស (HPA) ហើយបង្ហាញថាការផ្លាស់ប្តូរវិធីសាស្ត្រធ្វើតេស្តក្នុងឆ្នាំ ២០០៧ បានធ្វើឱ្យការរាយការណ៍កើនឡើងគួរឱ្យកត់សម្គាល់។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia, នរ៉ូវីរុសត្រូវបានរកឃើញជាលើកដំបូងក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៦៨ អំឡុងការផ្ទុះជំងឺរលាកក្រពះពោះវៀននៅសាលាបឋមសិក្សាមួយនៅទីក្រុង Norwalk រដ្ឋ Ohio សហរដ្ឋអាមេរិក។ ដោយសារមិនអាចញែកភ្នាក់ងារបាក់តេរីបាន ក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវបានសន្និដ្ឋានថាវាជាភ្នាក់ងារវីរុស ហើយដាក់ឈ្មោះវាជាបណ្តោះអាសន្នថា "ភ្នាក់ងារ Norwalk"។ ក្រោយមកនៅឆ្នាំ ១៩៧២ គេអាចមើលឃើញរូបរាងវីរុសដោយមីក្រូទស្សន៍អេឡិចត្រុង (electron microscopy) ហើយបានកំណត់ថាវាជាប្រភេទវីរុស RNA តូចមួយ។

តាម Wikipedia, ក្រោយមក ការវិភាគហ្សែនបានបង្ហាញថាមានពូជ (genotypes) ជាច្រើន ហើយវាត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាប្រភេទ (genus) នរ៉ូវីរុស ក្នុងគ្រួសារ Caliciviridae ជាផ្លូវការដោយគណៈកម្មាធិការអន្តរជាតិស្តីពីវចនានុក្រមវីរុស (ICTV) ក្នុងឆ្នាំ ២០០២។ រូបភាពរចនាសម្ព័ន្ធកាំស៊ីដ (capsid) ដែលទទួលបានតាមរយៈកាំរស្មី X crystallography (ដូចបង្ហាញ) បានផ្ដល់ព័ត៌មានសំខាន់សម្រាប់ការអភិវឌ្ឍវិធីវិនិច្ឆ័យ និងវ៉ាក់សាំងនាពេលបច្ចុប្បន្ន។ ចាប់ពីទសវត្សរ៍ ១៩៩០ មក ការវិវត្តនៃបច្ចេកទេស RT-PCR បានធ្វើឱ្យការរកឃើញឆាប់រហ័សនិងមានភាពជាក់លាក់ខ្ពស់។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

យោងតាម Wikipedia, ការផ្ទុះជំងឺនរ៉ូវីរុសមានផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងខ្លាំង ពិសេសលើវិស័យទេសចរណ៍និងឧស្សាហកម្មចំណីអាហារ។ កប៉ាល់ទេសចរណ៍ដែលជាកន្លែងបិទជិត ជាញឹកញាប់រាយការណ៍អំពីការផ្ទុះជំងឺ ដែលនាំឱ្យដាក់ឱ្យនៅដាច់ដោយឡែក (quarantine) និងការខាតបង់ចំណូលរាប់លានដុល្លារ។ ក្នុងវិស័យម្ហូបអាហារ កម្មករដែលឆ្លងមេរោគអាចឆ្លងដល់អតិថិជន បណ្តាលឱ្យមានការប្តឹងផ្តល់ ការបិទគ្រឹះស្ថាន និងការដកផលិតផលពីទីផ្សារ។ តាម Wikipedia, ការខាតបង់សេដ្ឋកិច្ចសរុបដោយសារនរ៉ូវីរុសត្រូវបានប៉ាន់ស្មានថាមានតម្លៃរាប់ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំ ហើយនៅសហរដ្ឋអាមេរិកតែមួយ មជ្ឈមណ្ឌលគ្រប់គ្រងជំងឺ (CDC) បានប៉ាន់ប្រមាណថានរ៉ូវីរុសបណ្តាលឱ្យមានការសម្រាកព្យាបាលកុមារជាង ២០០.០០០ ករណី និងមានការចំណាយរហូតដល់ ២ ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំ។

តាមវប្បធម៌ Wikipedia រាយការណ៍ថានៅចក្រភពអង់គ្លេស ជំងឺនេះត្រូវបានគេហៅច្រើនថា "ជំងឺក្អួតរដូវរងារ" ហើយជារឿយៗត្រូវបាននិយាយនៅក្នុងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយពេលមានការផ្ទុះនៅតាមមន្ទីរពេទ្យ។ ទោះបីជាជំងឺនេះជួនកាលត្រូវបានគេហៅថា "ជំងឺផ្តាសាយក្រពះ" (stomach flu) ក៏ដោយ វាមិនទាក់ទងនឹងវីរុសផ្តាសាយ (influenza) ឡើយ។ យុទ្ធនាការផ្សព្វផ្សាយសុខភាពសាធារណៈផ្តោតលើការលាងដៃឱ្យបានញឹកញាប់ និងការរក្សាអនាម័យក្នុងការរៀបចំចំណីអាហារ ដើម្បីកាត់បន្ថយការឆ្លងរាលដាល។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia, បច្ចុប្បន្ននេះ មិនទាន់មានវ៉ាក់សាំងដែលបានអនុម័តជាផ្លូវការ ឬឱសថប្រឆាំងវីរុសសម្រាប់ព្យាបាលនរ៉ូវីរុសនៅឡើយទេ។ ការព្យាបាលគឺផ្តោតសំខាន់លើការបំពេញជាតិទឹក និងការកាត់បន្ថយរោគសញ្ញាតាមតម្រូវការ។ ទោះយ៉ាងណា មានការស្រាវជ្រាវវ៉ាក់សាំងជាច្រើនកំពុងដំណើរការ ដោយប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាវ៉ាក់សាំងផ្អែកលើភាគល្អិតដូចវីរុស (virus-like particles) ដែលកំពុងស្ថិតក្នុងដំណាក់កាលសាកល្បងព្យាបាល។

ក្នុងបរិបទសកល ក្រោយជំងឺរាតត្បាត COVID-19, ការយកចិត្តទុកដាក់លើអនាម័យបានកើនឡើង ប៉ុន្តែនរ៉ូវីរុសនៅតែជាបញ្ហាប្រឈមមួយ ដោយសារភាពធន់នឹងទឹកអាកុលសម្រាប់លាងដៃ (alcohol-based hand sanitizers) និងសមត្ថភាពរស់នៅលើផ្ទៃវត្ថុបានយូរ។ សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ការយល់ដឹងអំពីវីរុសនេះមានសារៈសំខាន់ ជាពិសេសក្នុងការធ្វើដំណើរទៅក្រៅប្រទេស ឬនៅកន្លែងដែលមានមនុស្សច្រើន។ ការលាងដៃនឹងសាប៊ូឱ្យបានត្រឹមត្រូវ និងចម្អិនអាហារឱ្យបានឆ្អិនល្អ ជាវិធានការការពារដ៏មានប្រសិទ្ធភាពដែលទីភ្នាក់ងារសុខភាពនានាបានណែនាំជាទូទៅ។