អាហ្វ្រិកខាងជើង

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា អាហ្វ្រិកខាងជើង គឺជាតំបន់ភូមិសាស្ត្រមួយដែលគ្របដណ្តប់ផ្នែកខាងជើងនៃទ្វីបអាហ្វ្រិក។ មិនមាននិយមន័យតែមួយដែលទទួលយកជាសកលចំពោះព្រំដែនរបស់តំបន់នេះទេ ប៉ុន្តែជាទូទៅគេចាត់ទុកថាវាលាតសន្ធឹងពីឆ្នេរសមុទ្រអាត្លង់ទិកនៃសាហារ៉ាខាងលិចទៅទិសខាងលិច រហូតដល់ឆ្នេរសមុទ្រក្រហមនៃអេហ្ស៊ីបនិងស៊ូដង់ទៅទិសខាងកើត។ តំបន់នេះរួមមានប្រទេសអាល់ហ្សេរី អេហ្ស៊ីប លីប៊ី ម៉ារ៉ុក ស៊ូដង់ ទុយនេស៊ី ហើយជួនកាលក៏រួមបញ្ចូលសាហារ៉ាខាងលិចផងដែរ។

អាហ្វ្រិកខាងជើងមានសារៈសំខាន់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រ វប្បធម៌ និងយុទ្ធសាស្ត្រ។ តាមវិគីភីឌា វាជាទីតាំងនៃអរិយធម៌បុរាណដ៏អស្ចារ្យមួយចំនួន រួមទាំងអេហ្ស៊ីបបុរាណ និងកាតាហ្គីស (Carthage)។ តំបន់នេះក៏ជាទ្វារតភ្ជាប់ទ្វីបអាហ្វ្រិកជាមួយអឺរ៉ុប និងតំបន់មជ្ឈឹមបូព៌ា តាមរយៈសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមការរាយការណ៍របស់វិគីភីឌា ភូមិសាស្ត្ររបស់អាហ្វ្រិកខាងជើងត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយវាលខ្សាច់សាហារ៉ា ដែលជាវាលខ្សាច់ក្ដៅធំជាងគេបំផុតក្នុងពិភពលោក។ ភាគច្រើននៃទឹកដីគឺជាវាលខ្សាច់ លើកលែងតែតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ ដែលមានអាកាសធាតុប្រហាក់ប្រហែលនឹងតំបន់មេឌីទែរ៉ាណេ (រដូវក្តៅក្ដៅស្ងួត និងរដូវរងាស្រាល មានភ្លៀង)។ ជួរភ្នំអាត់ឡាស (Atlas) ស្ថិតនៅភាគពាយព្យ លាតសន្ធឹងកាត់ម៉ារ៉ុក អាល់ហ្សេរី និងទុយនេស៊ី។ ទន្លេនីល ដែលហូរកាត់អេហ្ស៊ីបនិងស៊ូដង់ បានផ្ដល់ប្រភពទឹកសំខាន់សម្រាប់កសិកម្ម និងការតាំងទីលំនៅអស់រាប់ពាន់ឆ្នាំ។

តាមវិគីភីឌា ប្រជាជននៅអាហ្វ្រិកខាងជើងភាគច្រើនជាជនជាតិអារ៉ាប់ និងជនជាតិដើមអាម៉ាហ្សីហ្គ (Berber)។ ក្រុមជនជាតិអាម៉ាហ្សីហ្គគឺជាប្រជាជនដើមនៃតំបន់នេះមុនពេលការសាយភាយរបស់ពួកអារ៉ាប់។ ភាសាផ្លូវការរួមមានភាសាអារ៉ាប់ ហើយភាសាបារាំងនៅតែត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងប្រទេសជាច្រើន ដោយសារឥទ្ធិពលអាណានិគមនិយមបារាំង។ សាសនាឥស្លាម និកាយស៊ុននី ជាសាសនាសំខាន់នៅទូទាំងតំបន់។ ដង់ស៊ីតេប្រជាជនមានកម្រិតខ្ពស់នៅតាមតំបន់ឆ្នេរនិងជ្រលងទន្លេនីល ខណៈដែលតំបន់វាលខ្សាច់សាហារ៉ាមានមនុស្សរស់នៅតិចតួច។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមការរាយការណ៍របស់វិគីភីឌា អាហ្វ្រិកខាងជើងមានប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏យូរលង់។ អរិយធម៌បុរាណដំបូងគេគឺអេហ្ស៊ីបបុរាណ ដែលបានលេចឡើងនៅតាមដងទន្លេនីល ប្រមាណ ៣១០០ ឆ្នាំមុនគ.ស.។ អាណាចក្រកាតាហ្គីស (Carthage) បង្កើតឡើងដោយជនជាតិភេនីស៊ី (Phoenician) នៅប្រមាណ ៨១៤ មុនគ.ស. បានក្លាយជាមហាអំណាចពាណិជ្ជកម្មនៅសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ។ ក្រោយពីការគ្រប់គ្រងដោយចក្រភពរ៉ូម តំបន់នេះបានក្លាយជាប្រភពគ្រាប់ធញ្ញជាតិដ៏សំខាន់ ហើយព្រះចៅអធិរាជ Septimius Severus ដែលកើតនៅ Leptis Magna (ប្រទេសលីប៊ីសព្វថ្ងៃ) ជាអធិរាជរ៉ូមដំបូងដែលមានដើមកំណើតពីអាហ្វ្រិកខាងជើង។

នៅសតវត្សទី ៧ ការសាយភាយឥស្លាមដោយពួកអារ៉ាប់បានផ្លាស់ប្តូរវប្បធម៌ ភាសា និងសាសនាក្នុងតំបន់។ វិហារឥស្លាមដ៏ធំនៅ Kairouan (បង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ ៦៧០) ជាសក្ខីភាពនៃយុគសម័យនោះ។ អាណាចក្រអ៊ីស្លាមធំៗដូចជា Fatimid, Almoravid, និង Almohad បានលេចឡើង ធ្វើឲ្យតំបន់ក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលរៀនសូត្រ។ ចាប់ពីសតវត្សទី ១៦ ផ្នែកខ្លះស្ថិតក្រោមចក្រភពអូតូម៉ង់។ នៅសតវត្សទី ១៩ មហាអំណាចអឺរ៉ុបបានប្រកួតប្រជែងដណ្ដើមអាណានិគម (Scramble for Africa)៖ បារាំងកាន់កាប់អាល់ហ្សេរី ម៉ារ៉ុក ទុយនេស៊ី; អ៊ីតាលីកាន់កាប់លីប៊ី; និងអង់គ្លេសមានឥទ្ធិពលលើអេហ្ស៊ីប។ ប្រទេសទាំងនេះសម្រេចឯករាជ្យនៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ២០។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា សេដ្ឋកិច្ចនៃតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើងមានលក្ខណៈសម្បូរបែប។ ប្រទេសអាល់ហ្សេរី និងលីប៊ី ជាអ្នកផលិតប្រេង និងឧស្ម័នធម្មជាតិយ៉ាងសំខាន់។ ម៉ារ៉ុកនិងទុយនេស៊ីពឹងផ្អែកលើវិស័យទេសចរណ៍ កសិកម្ម និងឧស្សាហកម្មផលិតកម្ម។ អេហ្ស៊ីបមានសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតក្នុងតំបន់ ដោយពឹងលើកសិកម្មតាមដងទន្លេនីល ទេសចរណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងចំណូលពីព្រែកជីកស៊ុយអេ។ ស៊ូដង់មានវិស័យកសិកម្មនិងរ៉ែ។ ទោះជាយ៉ាងនេះក៏ដោយ ប្រទេសជាច្រើនក៏ប្រឈមនឹងបញ្ហាអត្រាអ្នកអត់ការងារខ្ពស់ វិសមភាព និងអំពើពុករលួយ។

វប្បធម៌នៅអាហ្វ្រិកខាងជើងគឺជាល្បាយនៃឥទ្ធិពលអាម៉ាហ្សីហ្គ អារ៉ាប់ អាហ្វ្រិក និងអឺរ៉ុប។ តន្ត្រីប្រពៃណីដូចជា រ៉ៃ (Raï) របស់អាល់ហ្សេរី និងហ្គ្រាណាដា (Granada) របស់ម៉ារ៉ុក ល្បីល្បាញទូទាំងពិភពលោក។ ស្ថាបត្យកម្មឥស្លាម កាសបាហ៍ (kasbah) និងទីផ្សារប្រពៃណី (souks) ជាផ្នែកសំខាន់នៃទេសភាពទីក្រុង។ ម្ហូបអាហារដូចជា couscous, tagine, និង mint tea ក៏មានប្រជាប្រិយភាពខ្លាំង។ ភាសាអារ៉ាប់និងអាម៉ាហ្សីហ្គជាភាសានិយាយចម្បង តែភាសាបារាំងនៅតែប្រើក្នុងការអប់រំ និងពាណិជ្ជកម្មនៅប្រទេសជាច្រើន។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

តាមវិគីភីឌា អាហ្វ្រិកខាងជើងសព្វថ្ងៃជាចំណុចសំខាន់នៃភូមិសាស្ត្រនយោបាយសកល។ រលកបដិវត្តន៍អារ៉ាប់ស្ព្រីង (Arab Spring) នៅឆ្នាំ ២០១១ បានចាប់ផ្តើមនៅទុយនេស៊ី ហើយរាលដាលដល់អេហ្ស៊ីប លីប៊ី និងប្រទេសផ្សេងៗ។ លីប៊ីបន្តមានជម្លោះស៊ីវិល។ បញ្ហាសាហារ៉ាខាងលិចនិងជម្លោះនៅស៊ូដង់ (ការបំបែកស៊ូដង់ខាងត្បូងឆ្នាំ ២០១១) ក៏ជាប្រធានបទអន្តរជាតិដែរ។ សម្រាប់អ្នកអានកម្ពុជា តំបន់នេះមានសារៈសំខាន់ក្នុងនាមជាមជ្ឈមណ្ឌលពិភពឥស្លាម ជាប្រភពថាមពល និងជះឥទ្ធិពលដល់តម្លៃប្រេង និងគោលនយោបាយអន្តរជាតិ។ កម្ពុជាក៏មានទំនាក់ទំនងការទូតនិងវប្បធម៌ខ្លះជាមួយអេហ្ស៊ីបនិងប្រទេសដទៃ ប៉ុន្តែព័ត៌មានលម្អិតត្រូវតាមដានតាមរបាយការណ៍ថ្មីៗ។