អឺរ៉ុបខាងជើង

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

អឺរ៉ុបខាងជើងគឺជាតំបន់ភូមិសាស្ត្រមួយនៅទ្វីបអឺរ៉ុប ដែលមាននិយមន័យខុសៗគ្នាអាស្រ័យលើបរិបទ។ តាមវិគីភីឌា និយមន័យតូចចង្អៀតមួយពិពណ៌នាតំបន់នេះថាស្ថិតនៅប្រហែលខាងជើងឆ្នេរខាងត្បូងនៃសមុទ្របាល់ទិក ដែលស្ថិតនៅរយៈទទឹងប្រហែល ៥៤°N ឬអាចផ្អែកលើកត្តាភូមិសាស្ត្រផ្សេងៗដូចជា អាកាសធាតុ និងបរិស្ថានវិទ្យា។ ចំណាត់ថ្នាក់ភូមិសាស្ត្រស្ថិតិរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ (UN geoscheme) រួមបញ្ចូលប្រទេសដូចខាងក្រោម៖ ដាណឺម៉ាក អេស្តូនី ហ្វាំងឡង់ អ៊ីស្លង់ អៀរឡង់ ឡេតូនី លីទុយអានី ន័រវែស ស៊ុយអែត និងចក្រភពអង់គ្លេស។ ក្នុងន័យទូលំទូលាយ អឺរ៉ុបខាងជើងក៏អាចរួមបញ្ចូលតំបន់ភាគខាងជើងនៃប្រទេសរុស្ស៊ី ប៉ូឡូញ និងអាល្លឺម៉ង់ផងដែរ។ តំបន់នេះមានសារៈសំខាន់ខាងនយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌ ដោយសារទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រ ប្រវត្តិសាស្ត្រសម្បូរបែប និងគំរូអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចសង្គមប្រកបដោយភាពជឿនលឿន។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា អឺរ៉ុបខាងជើងមានលក្ខណៈភូមិសាស្ត្រចម្រុះ ដែលរួមមានឧបទ្វីបស្កង់ឌីណាវៀ កោះជាច្រើន និងតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រវែងៗ។ ភ្នំស្កង់ឌីណាវៀរត់កាត់ន័រវែស និងស៊ុយអែត បង្កើតបានជាជ្រោះទឹកកក (fjords) ដ៏អស្ចារ្យ ជាពិសេសនៅឆ្នេរន័រវែស។ តំបន់នេះក៏ត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយព្រៃឈើត្រជាក់ បឹងរាប់ពាន់ (ដូចជានៅហ្វាំងឡង់) និងភ្នំភ្លើងនិងទឹកកកនៅអ៊ីស្លង់។ អាកាសធាតុមានលក្ខណៈប្រែប្រួលខ្លាំង ចាប់ពីអាកាសធាតុសីតុណ្ហភាពមធ្យមនៅភាគខាងត្បូង (អរគុណចំពោះចរន្តទឹកឈូងសមុទ្រ Gulf Stream) ទៅដល់អាកាសធាតុអនុក្សេត្រូពិក និងទុនដ្រានៅភាគខាងជើង។ កោះហ្គ្រីនឡង់ (ផ្នែកមួយនៃដាណឺម៉ាក) មានផ្ទាំងទឹកកកដ៏ធំល្វឹងល្វើយ។

តាមវិគីភីឌា ប្រជាជននៅអឺរ៉ុបខាងជើងភាគច្រើនរស់នៅក្នុងតំបន់ភាគខាងត្បូង និងតាមបណ្ដោយឆ្នេរ ដោយសារលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុអំណោយផលជាង និងឱកាសសេដ្ឋកិច្ច។ ក្រុមជនជាតិធំៗរួមមាន ជនជាតិស្កង់ឌីណាវៀ ហ្វាំងឡង់ និងបាល់ទិក ព្រមទាំងជនជាតិដើមសាមី (Sami) នៅតំបន់អាកទិក។ ភាសាសំខាន់ៗរួមមានភាសាក្រុមជឺម៉ង់និកខាងជើង (ស៊ុយអែត ដាណឺម៉ាក ន័រវែស អ៊ីស្លង់) ភាសាហ្វាំងឡង់ អេស្តូនី (ក្រុមហ្វីនណូ-អ៊ូហ្គ្រីក) និងភាសាឡេតូនី លីទុយអានី (ក្រុមបាល់ទិក)។ ប្រទេសនៅតំបន់នេះមានប្រជាជនសរុបប្រមាណ ២៧ លាននាក់ (តាមនិយមន័យតូចចង្អៀត) ឬជាង ១០០ លាននាក់ប្រសិនបើរាប់បញ្ចូលកោះអង់គ្លេស។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

តាមវិគីភីឌា ប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់អឺរ៉ុបខាងជើងមានឫសគល់ជ្រៅនៅក្នុងយុគសម័យវីគីង (ប្រហែលសតវត្សទី ៨ ដល់ ១១)។ អ្នកជំនួញ និងអ្នកចម្បាំងស្កង់ឌីណាវៀបានសាយភាយពាសពេញអឺរ៉ុប រុស្ស៊ី រហូតដល់អាមេរិកខាងជើង។ ក្រោយយុគសម័យវីគីង រាជាណាចក្រដាណឺម៉ាក ន័រវែស និងស៊ុយអែតបានបង្រួបបង្រួមជារដ្ឋកណ្តាល។ គ្រិស្តសាសនាបានចូលមកដល់តំបន់នេះនៅសតវត្សទី ១០-១៣ ហើយបានជំនួសជំនឿបុរាណន័រស។

នៅសតវត្សទី ១៤-១៦ សហភាពកាល់ម៉ារ (Kalmar Union) បានបង្រួបបង្រួមដាណឺម៉ាក ន័រវែស និងស៊ុយអែតក្រោមព្រះមហាក្សត្រតែមួយ ប៉ុន្តែសហភាពនេះបានដួលរលំដោយសារការបះបោរ។ ការកែទម្រង់សាសនាប្រូតេស្តង់ (Reformation) នៅសតវត្សទី ១៦ បានធ្វើឱ្យលទ្ធិលូធើរ៉ង់ក្លាយជាសាសនារដ្ឋនៅក្នុងនគរស្កង់ឌីណាវៀទាំងអស់។ ស៊ុយអែតបានឡើងជាមហាអំណាចនៅសតវត្សទី ១៧ (អាណាចក្រស៊ុយអែត) ដោយគ្រប់គ្រងដែនដីធំៗនៅជុំវិញតំបន់បាល់ទិក មុនពេលបាត់បង់ក្នុងសង្គ្រាមខាងជើង (Great Northern War)។

សតវត្សទី ១៩ បាននាំមកនូវចលនាជាតិនិយម៖ ន័រវែសបានចាកចេញពីសហភាពជាមួយស៊ុយអែតនៅឆ្នាំ ១៩០៥ ហ្វាំងឡង់ទទួលបានឯករាជ្យពីរុស្ស៊ីនៅឆ្នាំ ១៩១៧ ហើយរដ្ឋបាល់ទិកក៏ទទួលបានឯករាជ្យនៅក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី ១។ ក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី ២ ស៊ុយអែតរក្សាអព្យាក្រឹតភាព ខណៈដាណឺម៉ាក ន័រវែស និងរដ្ឋបាល់ទិកត្រូវបានកាន់កាប់ដោយអាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី និងក្រោយមកដោយសហភាពសូវៀតសម្រាប់រដ្ឋបាល់ទិក។ ក្រោយសង្គ្រាម ប្រទេសន័រឌីកបានបង្កើតកិច្ចសហប្រតិបត្តិការជិតស្និទ្ធតាមរយៈក្រុមប្រឹក្សាន័រឌីក (Nordic Council) និងបានចូលរួមក្នុងសមាហរណកម្មអឺរ៉ុបក្នុងកម្រិតផ្សេងៗគ្នា។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ប្រទេសនៅអឺរ៉ុបខាងជើងមានសេដ្ឋកិច្ចជឿនលឿន និងជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ក្នុងសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស (HDI)។ គំរូសុខុមាលភាពន័រឌីក (Nordic model) ផ្តល់សេវាសុខាភិបាល និងការអប់រំឥតគិតថ្លៃ រួមជាមួយប្រព័ន្ធសន្តិសុខសង្គមរឹងមាំ។ ធនធានធម្មជាតិដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់៖ ន័រវែសជាអ្នកផលិតប្រេងនិងឧស្ម័នធំនៅអឺរ៉ុប ស៊ុយអែតមានរ៉ែដែកនិងឈើ ហ្វាំងឡង់ពឹងផ្អែកលើព្រៃឈើ ខណៈដាណឺម៉ាកបានបោះជំហានមុខគេក្នុងវិស័យថាមពលកកើតឡើងវិញ។ វិស័យបច្ចេកវិទ្យាក៏មានកំណើនខ្លាំង ដោយមានក្រុមហ៊ុនល្បីៗដូចជា Spotify (ស៊ុយអែត) និង Nokia (ហ្វាំងឡង់)។

តាមវិគីភីឌា វប្បធម៌នៅអឺរ៉ុបខាងជើងមានមុខមាត់ច្បាស់លាស់។ លទ្ធិលូធើរ៉ង់ប្រូតេស្តង់បានបន្សល់ស្លាកស្នាមយ៉ាងខ្លាំងលើតម្លៃសង្គម ដូចជាការសង្កត់ធ្ងន់លើវិន័យ និងការងារល្អ។ សព្វថ្ងៃនេះ សង្គមមានលក្ខណៈពិភពនិយម និងអត់ឱនខ្ពស់ចំពោះភាពចម្រុះ។ អក្សរសិល្ប៍ន័រសបុរាណ (Norse sagas) ជាមរតកដ៏សំខាន់ ហើយអ្នកនិពន្ធដូចជា Astrid Lindgren និង Henning Mankell មានកេរ្តិ៍ឈ្មោះល្បីលើពិភពលោក។ តន្ត្រីមានចាប់ពីក្រុមប៉ុបដូចជា ABBA, Roxette រហូតដល់តន្ត្រីមេតាល់ដ៏ល្បីដូចជាក្រុម Nightwish (ហ្វាំងឡង់)។ ការរចនាស្កង់ឌីណាវៀ (Scandinavian design) ដែលល្បីដោយសារភាពសាមញ្ញ និងមុខងារ បានក្លាយជាឥទ្ធិពលទូទាំងពិភពលោក។ ពិធីបុណ្យប្រពៃណីដូចជា Midsummer និងវប្បធម៌សូណាក៏ជាផ្នែកមួយនៃអត្តសញ្ញាណតំបន់។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

អ្នកអាន KhmerPulse អាចចាប់អារម្មណ៍លើតំបន់អឺរ៉ុបខាងជើង ដោយសារតួនាទីសកម្មរបស់ខ្លួននៅក្នុងសហគមន៍អន្តរជាតិ និងឥទ្ធិពលរបស់គំរូសង្គមនិងសេដ្ឋកិច្ចន័រឌីក។ បញ្ហាសកលដូចជាការប្រែប្រួលអាកាសធាតុមានឥទ្ធិពលដល់តំបន់អាកទិកដ៏ធំនេះ ហើយត្រូវបានតាមដានដោយស្ថាប័នព័ត៌មាននានា។ KhmerPulse តាមដានការវិវឌ្ឍន៍ទាំងនេះតាមរយៈការរាយការណ៍ពហុប្រភព រួមទាំងប្រភពព័ត៌មានអន្តរជាតិ។