ផែនការសកម្មភាពរួមគ្នាដ៏ទូលំទូលាយ (JCPOA)

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ផែនការសកម្មភាពរួមគ្នាដ៏ទូលំទូលាយ (Joint Comprehensive Plan of Action ហៅកាត់ថា JCPOA) ដែលគេស្គាល់ជាទូទៅថា កិច្ចព្រមព្រៀងនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់ គឺជាកិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិដែលមានគោលបំណងកំណត់កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់ ជាថ្នូរនឹងការលើកលែងទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ច។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះត្រូវបានចុះហត្ថលេខានៅទីក្រុងវីយែន ប្រទេសអូទ្រីស នៅថ្ងៃទី១៤ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៥ រវាងអ៊ីរ៉ង់ និងក្រុម P5+1 (សហរដ្ឋអាមេរិក ចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង រុស្ស៊ី ចិន និងអាល្លឺម៉ង់) រួមជាមួយសហភាពអឺរ៉ុប។

តាម Wikipedia កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានដាក់កម្រិតយ៉ាងតឹងរ៉ឹងលើកម្រិតនៃការបំពង់សារធាតុអ៊ុយរ៉ាញ៉ូម (មិនឱ្យលើស ៣.៦៧%) និងកាត់បន្ថយចំនួនម៉ាស៊ីនផ្ចិតរបស់អ៊ីរ៉ង់ពី ១៩,០០០ មកត្រឹម ៥,០០០ គ្រឿង។ លើសពីនេះ វាបានបង្កើតយន្តការត្រួតពិនិត្យយ៉ាងម៉ត់ចត់ដោយទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ (IAEA) ដើម្បីធានាការអនុវត្តតាម។ គោលដៅចម្បងគឺដើម្បីធានាថាអ៊ីរ៉ង់មិនអាចអភិវឌ្ឍអាវុធនុយក្លេអ៊ែរក្នុងរយៈពេលយ៉ាងហោចណាស់មួយទសវត្សរ៍ និងបានផ្តល់ការលើកលែងទណ្ឌកម្មជាដំណាក់កាលតាមរយៈសេចក្តីសម្រេចលេខ ២២៣១ របស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia កិច្ចព្រមព្រៀងនេះមានលក្ខណៈពហុភាគី ដោយភាគីពាក់ព័ន្ធរួមមានប្រទេសដែលមានប្រជាជនសរុបជាង ២ ពាន់លាននាក់។ អ៊ីរ៉ង់ ដែលមានប្រជាជនប្រមាណ ៨៥ លាននាក់ ជាសាធារណរដ្ឋអ៊ីស្លាមដ៏ធំមួយនៅភូមិភាគមជ្ឈិមបូព៌ា ហើយជាប្រទេសនិកាយស៊ីអ៊ីតដ៏ធំបំផុតលើពិភពលោក។ ចំណែកក្រុម P5+1 រួមមានសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ ពោលគឺ សហរដ្ឋអាមេរិក (ប្រជាជន ៣៣០ លាននាក់) ចិន (ជាង ១.៤ ពាន់លាននាក់) រុស្ស៊ី (ប្រមាណ ១៤០ លាននាក់) បារាំង (៦៧ លាននាក់) ចក្រភពអង់គ្លេស (៦៧ លាននាក់) និងអាល្លឺម៉ង់ (៨៣ លាននាក់) រួមជាមួយសហភាពអឺរ៉ុបដែលមានប្រជាជនប្រហែល ៤៥០ លាននាក់។

ការចរចាបានធ្វើឡើងនៅតាមបណ្តាទីក្រុងនានាក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប រួមមានវីយែន (អូទ្រីស) ហ្សឺណែវ និងឡូហ្សាន (ស្វីស) និងអ៊ីស្តង់ប៊ុល (ទួរគី)។ អ្នកការទូតសំខាន់ៗដែលដើរតួនាទីយ៉ាងសកម្មគឺ លោក John Kerry (រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក) លោក Mohammad Javad Zarif (រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអ៊ីរ៉ង់) លោក Sergey Lavrov (រុស្ស៊ី) លោក Wang Yi (ចិន) និងលោកស្រី Federica Mogherini (តំណាងជាន់ខ្ពស់សហភាពអឺរ៉ុប)។ តាម Wikipedia លោក Zarif ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាអ្នកការទូតដ៏ជំនាញ ដែលបានប្រើយុទ្ធសាស្ត្រចរចាកម្រិតខ្ពស់។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាម Wikipedia គ្រាប់ពូជនៃកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់បានផ្តើមឡើងនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ ក្រោមជំនួយពីសហរដ្ឋអាមេរិកតាមកម្មវិធី "អាតូមដើម្បីសន្តិភាព" ក្នុងរាជ្យព្រះចៅស្តេច Mohammad Reza Pahlavi។ ក្រោយបដិវត្តន៍អ៊ីស្លាមឆ្នាំ១៩៧៩ របបថ្មីបានបន្តការអភិវឌ្ឍនុយក្លេអ៊ែរ ដែលបង្កើនការព្រួយបារម្ភពីសហគមន៍អន្តរជាតិ។ នៅឆ្នាំ២០០២ ការលាតត្រដាងដោយក្រុមប្រឆាំងអ៊ីរ៉ង់អំពីរោងចក្រសម្ងាត់នៅណាតាន់ហ្ស និងអារ៉ាក់ បាននាំឱ្យមានការដាក់ទណ្ឌកម្មធ្ងន់ធ្ងរពីសហរដ្ឋអាមេរិក សហភាពអឺរ៉ុប និងអង្គការសហប្រជាជាតិ។

ការចរចារវាងអ៊ីរ៉ង់និងមហាអំណាចបានដំណើរការយ៉ាងតក់ក្រម រហូតដល់ឆ្នាំ២០១៣ នៅពេលដែលកិច្ចព្រមព្រៀងបណ្តោះអាសន្ន (Joint Plan of Action) ត្រូវបានសម្រេចនៅហ្សឺណែវ។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានផ្តល់ការលើកលែងទណ្ឌកម្មមួយចំនួន ជាថ្នូរនឹងការបញ្ឈប់បណ្តោះអាសន្ននៃសកម្មភាពនុយក្លេអ៊ែរមួយចំនួន។ បន្ទាប់មក កិច្ចចរចាដ៏យូរអង្វែងបានឈានដល់សេចក្តីព្រាងក្របខ័ណ្ឌនៅទីក្រុងឡូហ្សាន ក្នុងខែមេសា ២០១៥ មុនពេលសម្រេចបានកិច្ចព្រមព្រៀងចុងក្រោយ JCPOA នៅថ្ងៃទី១៤ កក្កដា ២០១៥ នៅវីយែន។

ការអនុវត្តកិច្ចព្រមព្រៀងបានចាប់ផ្តើមជាផ្លូវការនៅខែមករា ២០១៦ ហៅថា "ថ្ងៃអនុវត្ត" (Implementation Day) នៅពេលដែល IAEA បានបញ្ជាក់ថាអ៊ីរ៉ង់បានបំពេញលក្ខខណ្ឌដំបូង។ ទណ្ឌកម្មត្រូវបានលើកលែង សេដ្ឋកិច្ចអ៊ីរ៉ង់ងើបឡើងវិញ ហាក់ដូចជាដំណើរការរលូន។ ប៉ុន្តែស្ថានភាពបានប្រែប្រួលយ៉ាងខ្លាំងនៅខែឧសភា ២០១៨ នៅពេលដែលប្រធានាធិបតី Donald Trump នៃសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រកាសដកសហរដ្ឋអាមេរិកចេញពីកិច្ចព្រមព្រៀង ដោយហៅវាថា "កិច្ចព្រមព្រៀងអាក្រក់បំផុតមិនធ្លាប់មាន" ហើយដាក់ទណ្ឌកម្មឡើងវិញយ៉ាងតឹងរ៉ឹង។ ការដកខ្លួននេះបានជំរុញឱ្យអ៊ីរ៉ង់បន្តការបង្កើនសារធាតុអ៊ុយរ៉ាញ៉ូមលើសកម្រិតកំណត់ ធ្វើឱ្យកិច្ចព្រមព្រៀងធ្លាក់ចូលក្នុងវិបត្តិ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia កិច្ចព្រមព្រៀង JCPOA មានឥទ្ធិពលសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងសម្បើម។ មុនកិច្ចព្រមព្រៀង អ៊ីរ៉ង់ត្រូវបានដាក់ទណ្ឌកម្មយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ បណ្តាលឱ្យការនាំចេញប្រេងធ្លាក់ចុះត្រឹម ១ លានបារ៉ែលក្នុងមួយថ្ងៃ។ ក្រោយការអនុវត្តកិច្ចព្រមព្រៀង ការនាំចេញបានកើនឡើងដល់ ២.១ លានបារ៉ែល ដែលជួយស្តារសេដ្ឋកិច្ចអ៊ីរ៉ង់ឱ្យមានកំណើន GDP ប្រមាណ ១២% នៅឆ្នាំ២០១៦។ ការលើកលែងទណ្ឌកម្មក៏បានទាក់ទាញការវិនិយោគបរទេស ជាពិសេសពីក្រុមហ៊ុនអឺរ៉ុបក្នុងវិស័យថាមពល ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងរថយន្ត។

ក្នុងវិស័យវប្បធម៌នយោបាយ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានបំបែកសាធារណមតិទាំងនៅក្នុងប្រទេសដើម។ នៅសហរដ្ឋអាមេរិក គណបក្សសាធារណរដ្ឋ ក៏ដូចជាក្រុមគាំទ្រអ៊ីស្រាអែល បានប្រឆាំងយ៉ាងដាច់អហង្ក ដោយរៀបចំយុទ្ធនាការផ្សព្វផ្សាយដូចជារូបភាពរថយន្តក្រុងនៅញូវយ៉កដែលមានសារថា "កិច្ចព្រមព្រៀងអ៊ីរ៉ង់គំរាមកំហែងអ៊ីស្រាអែល"។ នៅក្នុងសភាសហរដ្ឋអាមេរិក សមាជិកព្រឹទ្ធសភាបានបោះឆ្នោតដើម្បីរារាំងកិច្ចព្រមព្រៀង ប៉ុន្តែមិនបានសម្រេច។ នៅអ៊ីរ៉ង់ ក្រុមអភិរក្សនិយមក្នុងរដ្ឋសភាក៏បានប្រឆាំង ហើយមានករណីគំរាមប្រមាថដល់អ្នកចរចាដូចដែលបានកត់ត្រាក្នុង Wikipedia។ ផ្ទុយទៅវិញ សហភាពអឺរ៉ុប និងអ្នកគាំទ្រសកលបានសាទរកិច្ចព្រមព្រៀងនេះថាជាសមិទ្ធផលនៃការទូតពហុភាគី។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ (ឆ្នាំ២០២៦) អនាគតនៃកិច្ចព្រមព្រៀង JCPOA នៅតែមានភាពមិនច្បាស់លាស់។ ក្រោយការដកខ្លួនរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក រដ្ឋបាលលោក Joe Biden បានព្យាយាមចរចាដើម្បីឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកចូលរួមវិញ ប៉ុន្តែការចរចាដោយប្រយោលនៅទីក្រុងវីយែនក្នុងឆ្នាំ២០២១-២០២២ បានជាប់គាំងដោយសារតម្រូវការរបស់អ៊ីរ៉ង់ និងការជំទាស់ពីសមាជិកសភាសហរដ្ឋអាមេរិក។ យោងតាមរបាយការណ៍ពី IAEA អ៊ីរ៉ង់បានបន្តបង្កើនសកម្មភាពនុយក្លេអ៊ែរលើសកម្រិតកិច្ចព្រមព្រៀង រួមទាំងការបំពង់សារធាតុអ៊ុយរ៉ាញ៉ូមដល់ ៦០% និងការដំឡើងម៉ាស៊ីនផ្ចិតទំនើប។

សម្រាប់អ្នកអាននៅកម្ពុជា និងក្នុងតំបន់អាស៊ាន បញ្ហានុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់មានសារសំខាន់ច្រើនយ៉ាង។ វាអាចប៉ះពាល់ដល់ស្ថិរភាពតម្លៃប្រេងពិភពលោក ដែលជាកត្តាសំខាន់សម្រាប់សេដ្ឋកិច្ចដែលកំពុងអភិវឌ្ឍដូចជាកម្ពុជា។ លើសពីនេះ កិច្ចព្រមព្រៀង JCPOA គឺជាឧទាហរណ៍ដ៏មានតម្លៃអំពីរបៀបដែលការទូតពហុភាគីអាចដោះស្រាយវិបត្តិសន្តិសុខសកលបាន ដោយមិនចាំបាច់ប្រើកម្លាំងយោធា។ ទោះជាយ៉ាងណា ភាពតានតឹងនៅមជ្ឈិមបូព៌ានៅតែបន្ត ហើយសហគមន៍អន្តរជាតិនៅតែត្រូវប្រឈមមុខនឹងការសម្រេចចិត្តដ៏លំបាក។