ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ទ្រឹស្ដីនៃការរារាំង (deterrence theory) គឺជាការសិក្សាអំពីរបៀបដែលការគំរាមប្រើប្រាស់កម្លាំងយោធាដោយភាគីមួយអាចបញ្ចុះបញ្ចូលឱ្យភាគីមួយទៀតបដិសេធមិនចាប់ផ្ដើមសកម្មភាពឈ្លានពានណាមួយ។ នៅក្នុងទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ ការរារាំងនុយក្លេអ៊ែរ (nuclear deterrence) គឺជាការអនុវត្តទ្រឹស្ដីនេះដោយប្រើអាវុធនុយក្លេអ៊ែរជាឧបករណ៍គំរាមកំហែង។ បញ្ហាស្នូលនៃការរារាំងគឺធ្វើយ៉ាងណាឱ្យការគំរាមប្រើអាវុធនុយក្លេអ៊ែរមានភាពជឿទុកចិត្តបាន (credible threat) ពីព្រោះការសងសឹកនុយក្លេអ៊ែរក៏នឹងនាំឱ្យខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់អ្នកប្រើប្រាស់វាដែរ។

ដើម្បីឱ្យការគំរាមមានប្រសិទ្ធភាព រដ្ឋដែលមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរត្រូវបង្ហាញឱ្យឃើញថាខ្លួនមានទាំងសមត្ថភាព (capability) និងឆន្ទៈ (resolve) ក្នុងការឆ្លើយតប។ គំនិតនៃការបំផ្លាញទៅវិញទៅមក (Mutually Assured Destruction - MAD) គឺជាទ្រឹស្ដីដែលថា ប្រសិនបើភាគីទាំងពីរមានកម្លាំងនុយក្លេអ៊ែរគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីរស់រានពីការវាយប្រហារលើកដំបូងនិងអាចវាយបកវិញដោយកម្លាំងបំផ្លាញដ៏ធំធេង នោះគ្មានភាគីណាហ៊ានចាប់ផ្ដើមសង្គ្រាមនុយក្លេអ៊ែរមុនឡើយ។ សមត្ថភាពវាយបកទីពីរ (second strike capability) ដែលជាធម្មតាធានាដោយនាវាមុជទឹកបំពាក់មីស៊ីលនុយក្លេអ៊ែរ គឺជាកត្តាសំខាន់ក្នុងការធ្វើឱ្យ MAD មានស្ថិរភាព។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

បច្ចុប្បន្ន មានរដ្ឋចំនួន ៩ ដែលត្រូវបានគេដឹងថាមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ឬត្រូវបានគេសង្ស័យយ៉ាងខ្លាំង។ រដ្ឋទាំងនោះរួមមាន សហរដ្ឋអាមេរិក រុស្ស៊ី ចិន ចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង ឥណ្ឌា ប៉ាគីស្ថាន កូរ៉េខាងជើង និងអ៊ីស្រាអែល (ដែលរក្សាគោលនយោបាយមិនបញ្ជាក់)។ យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia សហរដ្ឋអាមេរិកនិងរុស្ស៊ីកាន់កាប់ប្រមាណ ៩០% នៃឃ្លាំងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរសរុបលើពិភពលោក។ អាវុធនុយក្លេអ៊ែរទាំងនេះត្រូវបានដាក់ពង្រាយនៅលើដី (មីស៊ីលបាញ់ពីស៊ីឡូ) នៅលើអាកាស (យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែក) និងនៅក្នុងសមុទ្រ (នាវាមុជទឹក) ដែលធ្វើឱ្យគ្រប់ជ្រុងនៃពិភពលោកស្ថិតក្នុងរង្វង់គោលដៅ។

សន្ធិសញ្ញាមិនសាយភាយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ (NPT) ដែលបានចូលជាធរមានក្នុងឆ្នាំ ១៩៧០ បានបែងចែករដ្ឋជារដ្ឋមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរស្របច្បាប់ (សហរដ្ឋអាមេរិក រុស្ស៊ី ចិន ចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង) និងរដ្ឋគ្មានអាវុធ។ ប៉ុន្តែឥណ្ឌា ប៉ាគីស្ថាន និងកូរ៉េខាងជើងបានអភិវឌ្ឍអាវុធនុយក្លេអ៊ែរក្រោយពេលនោះ ខណៈអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានគេជឿថាមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរតាំងពីទសវត្សរ៍ ១៩៦០។ ប្រជាជននៅក្នុងប្រទេសសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់មហាអំណាចទាំងនេះ ដូចជាសមាជិកណាតូ ជប៉ុន និងអូស្ត្រាលី បានទទួលការការពារក្រោម "ឆ័ត្រនុយក្លេអ៊ែរ" ដែលមានន័យថា ការវាយប្រហារលើពួកគេអាចបង្កឱ្យមានការសងសឹកនុយក្លេអ៊ែរពីមហាអំណាចជាម្ចាស់ឆ័ត្រ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិនៃការរារាំងនុយក្លេអ៊ែរចាប់ផ្ដើមនៅថ្ងៃទី ៦ និង ៩ សីហា ១៩៤៥ នៅពេលដែលសហរដ្ឋអាមេរិកទម្លាក់គ្រាប់បែកបរមាណូលើទីក្រុងហ៊ីរ៉ូស៊ីម៉ា និងណាហ្គាសាគី ដែលជាការប្រើប្រាស់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរលើកដំបូង និងរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្នតែមួយគត់ក្នុងសង្គ្រាម។ ការបំផ្លាញដ៏មហន្តរាយនេះបានបង្កើតឱ្យមានការភ័យខ្លាចយ៉ាងខ្លាំងចំពោះសង្គ្រាមនុយក្លេអ៊ែរ។ ក្នុងសម័យសង្គ្រាមត្រជាក់ (ឆ្នាំ ១៩៤៧-១៩៩១) សហរដ្ឋអាមេរិកនិងសហភាពសូវៀតបានប្រណាំងប្រជែងគ្នាបង្កើតឃ្លាំងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរដ៏ធំសម្បើម ដែលគេហៅថា "ការប្រណាំងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ"។ យោងតាម Wikipedia គំនិតនៃការរារាំងបានក្លាយជាយុទ្ធសាស្ត្រចម្បងដើម្បីទប់ស្កាត់សង្គ្រាមផ្ទាល់រវាងមហាអំណាចទាំងពីរ ដោយសារការភ័យខ្លាចថាជម្លោះណាមួយអាចវិវត្តទៅជាការផ្លាស់ប្ដូរនុយក្លេអ៊ែរ។

វិបត្តិមីស៊ីលគុយបាក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៦២ គឺជាពេលដែលពិភពលោកខិតជិតសង្គ្រាមនុយក្លេអ៊ែរបំផុត នៅពេលដែលសហភាពសូវៀតដាក់មីស៊ីលនុយក្លេអ៊ែរនៅគុយបា ហើយសហរដ្ឋអាមេរិកបានដាក់ការបិទផ្លូវទ័ពជើងទឹក។ ការដោះស្រាយដោយសន្តិវិធីបានបង្ហាញពីសារៈសំខាន់នៃទំនាក់ទំនងនិងការគ្រប់គ្រងវិបត្តិ។ ក្នុងទសវត្សរ៍ ១៩៧០ កិច្ចព្រមព្រៀង SALT (Strategic Arms Limitation Talks) និងសន្ធិសញ្ញាប្រឆាំងមីស៊ីលផ្លោង (ABM Treaty) បានជួយរក្សាលំនឹងនៃការរារាំងដោយកំណត់ចំនួនអាវុធ និងហាមឃាត់ប្រព័ន្ធការពារមីស៊ីលដែលអាចធ្វើឱ្យខូចតុល្យភាព។ បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃសហភាពសូវៀត សន្ធិសញ្ញាកាត់បន្ថយអាវុធយុទ្ធសាស្ត្រ (START) បានកាត់បន្ថយឃ្លាំងអាវុធយ៉ាងច្រើន ប៉ុន្តែទំនាក់ទំនងរារាំងមិនបានរលាយបាត់ឡើយ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ការថែរក្សាបាននូវកម្លាំងរារាំងនុយក្លេអ៊ែរបានធ្វើឱ្យប្រទេសមហាអំណាចត្រូវចំណាយថវិកាយ៉ាងសន្ធឹកសន្ធាប់។ តាមការប៉ាន់ប្រមាណខ្លះ សរុបទាំងអស់សហរដ្ឋអាមេរិកបានចំណាយប្រហែល ១០ ទ្រីលានដុល្លារលើកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់ខ្លួនចាប់តាំងពីគម្រោង Manhattan មក។ សម្រាប់ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍដូចជាប៉ាគីស្ថាន និងកូរ៉េខាងជើង បន្ទុកសេដ្ឋកិច្ចនៃការអភិវឌ្ឍនិងថែទាំអាវុធនុយក្លេអ៊ែរគឺធ្ងន់ធ្ងរ ដែលជារឿយៗធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់ការអភិវឌ្ឍសង្គម។ ការដាក់ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ចពីសហគមន៍អន្តរជាតិក៏ជាផ្នែកមួយនៃការខិតខំទប់ស្កាត់ការសាយភាយអាវុធដ៏ធំផងដែរ។

ក្នុងវិស័យវប្បធម៌ ការគំរាមកំហែងនុយក្លេអ៊ែរបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងជ្រាលជ្រៅដល់សិល្បៈនិងសង្គម។ ភាពយន្តដូចជា Dr. Strangelove (១៩៦៤) និង The Day After (១៩៨៣) បានបង្ហាញពីភាពឆ្កួតលីលានិងភាពភ័យខ្លាចនៃសង្គ្រាមនុយក្លេអ៊ែរ។ អក្សរសិល្ប៍ជាច្រើនក៏បានរិះគន់គោលនយោបាយរារាំងនុយក្លេអ៊ែរ និងបានជំរុញឱ្យមានចលនាសន្តិភាពដូចជា យុទ្ធនាការដើម្បីការរំសាយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ (CND) ជាដើម។ អារម្មណ៍ "ការថប់បារម្ភនុយក្លេអ៊ែរ" (nuclear anxiety) បានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃចិត្តវិទ្យាសមូហភាពរបស់មនុស្សជាច្រើនជំនាន់ ដោយសារតែការយល់ដឹងថាអរិយធម៌អាចត្រូវបំផ្លាញក្នុងពេលតែប៉ុន្មាននាទីប៉ុណ្ណោះ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ក្នុងសតវត្សរ៍ទី ២១ ការរារាំងនុយក្លេអ៊ែរនៅតែជាកត្តាកណ្ដាលក្នុងសន្តិសុខអន្តរជាតិ ប៉ុន្តែបានប្រែប្រួលទៅតាមរូបភាពថ្មីៗ។ សង្គ្រាមនៅអ៊ុយក្រែន ដែលផ្ទុះឡើងក្នុងឆ្នាំ ២០២២ បានធ្វើឱ្យរុស្ស៊ីគំរាមប្រើប្រាស់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរដើម្បីរារាំងការជ្រៀតជ្រែកដោយផ្ទាល់ពីអង្គការណាតូ ដែលជាការរំឭកពីគ្រោះថ្នាក់នៃការឡើងជណ្ដើរនុយក្លេអ៊ែរ។ ប្រទេសកូរ៉េខាងជើងក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក គីម ជុងអ៊ុន បានពន្លឿនការអភិវឌ្ឍមីស៊ីលផ្លោងអន្តរទ្វីប (ICBM) និងក្បាលគ្រាប់នុយក្លេអ៊ែរ ដោយប្រកាសថាកម្លាំងរារាំងរបស់ខ្លួនអាចទៅដល់ទឹកដីអាមេរិក។

នៅអាស៊ី ការប្រកួតប្រជែងយុទ្ធសាស្ត្ររវាងចិននិងសហរដ្ឋអាមេរិកកំពុងកើនឡើង ជាពិសេសជុំវិញបញ្ហាតៃវ៉ាន់ និងសមុទ្រចិនខាងត្បូង។ ចិនកំពុងធ្វើទំនើបកម្មកម្លាំងនុយក្លេអ៊ែររបស់ខ្លួនយ៉ាងឆាប់រហ័ស រួមទាំងការពង្រីកនាវាមុជទឹក Type 094 និងការអភិវឌ្ឍមីស៊ីលផ្លោងដែលអាចផ្ទុកក្បាលគ្រាប់ច្រើន (MIRV) ដើម្បីធានាសមត្ថភាពវាយបកទីពីរ។ លើសពីនេះ កិច្ចព្រមព្រៀង AUKUS រវាងអូស្ត្រាលី ចក្រភពអង់គ្លេស និងសហរដ្ឋអាមេរិក ដើម្បីផ្ដល់នាវាមុជទឹកនុយក្លេអ៊ែរដល់អូស្ត្រាលី ក៏ជាផ្នែកនៃការពង្រឹងការរារាំងក្នុងតំបន់ឥណ្ឌូ-ប៉ាស៊ីហ្វិកផងដែរ។

សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ដែលជាសមាជិកអាស៊ាន ការតាមដានស្ថានភាពទាំងនេះមានសារៈសំខាន់ ព្រោះវិបត្តិសន្តិសុខណាមួយនៅក្នុងតំបន់អាចជះឥទ្ធិពលដល់សេដ្ឋកិច្ច និងស្ថិរភាពនយោបាយរបស់កម្ពុជា។ ការយល់ដឹងអំពីភាពស្មុគស្មាញនៃការរារាំងនុយក្លេអ៊ែរអាចជួយឱ្យអ្នកអានវាយតម្លៃព័ត៌មានអន្តរជាតិបានកាន់តែប្រសើរ។