ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ការរំសាយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ គឺជាដំណើរការកាត់បន្ថយ ឬលុបបំបាត់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរឱ្យអស់ពីពិភពលោក។ យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា (Wikipedia) គោលដៅចុងក្រោយរបស់វាគឺការបង្កើតពិភពលោកដែលគ្មានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរទាំងស្រុង។ ពាក្យ «បន្សាបនុយក្លេអ៊ែរ» (denuclearization) ក៏ត្រូវបានប្រើដើម្បីពិពណ៌នាអំពីដំណើរការនេះដែរ។

អំណាចបំផ្លិចបំផ្លាញដ៏ធំធេងនៃអាវុធនុយក្លេអ៊ែរត្រូវបានបង្ហាញជាលើកដំបូងនៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ នៅពេលដែលទីក្រុងហ៊ីរ៉ូស៊ីម៉ា និងណាហ្គាសាគីត្រូវបានវាយប្រហារដោយគ្រាប់បែកបរមាណូ។ មនុស្សរាប់សែននាក់បានបាត់បង់ជីវិតភ្លាមៗ ហើយផលប៉ះពាល់វិទ្យុសកម្មបានបន្តរាប់ទសវត្សរ៍។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានធ្វើឱ្យសហគមន៍អន្តរជាតិចាប់ផ្តើមកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីទប់ស្កាត់ការប្រើប្រាស់អាវុធប្រល័យលោកនេះសាជាថ្មី។

កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងទាំងនេះត្រូវបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងក្របខណ្ឌច្បាប់អន្តរជាតិជាច្រើន រួមមានសន្ធិសញ្ញាមិនសាយភាយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ (NPT) និងសន្ធិសញ្ញាហាមឃាត់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ (TPNW)។ គោលការណ៍សំខាន់មួយគឺការរំសាយអាវុធត្រូវតែប្រព្រឹត្តទៅដោយមានការផ្ទៀងផ្ទាត់ និងតម្លាភាព ដើម្បីធានាថាគ្មានប្រទេសណាអាចគេចវេសបាន។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

បច្ចុប្បន្ននេះ មានប្រទេសចំនួន ៩ ដែលត្រូវបានគេជឿជាក់ថាមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ។ យោងតាមវិគីភីឌា សហរដ្ឋអាមេរិក និងរុស្ស៊ីកាន់កាប់ឃ្លាំងអាវុធច្រើនជាង ៩០% នៃស្តុកសរុបទូទាំងពិភពលោក។ រុស្ស៊ីមានអាវុធប្រមាណ ៥,៩៧៧ គ្រាប់ ចំណែកឯសហរដ្ឋអាមេរិកមាន ៥,៤២៨ គ្រាប់ (ទិន្នន័យឆ្នាំ២០២២)។ ចិន បារាំង និងចក្រភពអង់គ្លេសមានចំនួនតិចជាងគួរឱ្យកត់សម្គាល់។

រីឯឥណ្ឌា ប៉ាគីស្ថាន កូរ៉េខាងជើង និងអ៊ីស្រាអែល (ដែលមិនដែលប្រកាសជាផ្លូវការ) សុទ្ធតែមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរនៅក្រៅក្របខណ្ឌ NPT។ ទីតាំងភូមិសាស្ត្រនៃឃ្លាំងនិងមូលដ្ឋានទ័ពនុយក្លេអ៊ែរទាំងនេះបានបង្កើតឱ្យមានភាពតានតឹងក្នុងតំបន់ ដូចជានៅអាស៊ីខាងត្បូង និងឧបទ្វីបកូរ៉េ។

តំបន់គ្មានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ (Nuclear-Weapon-Free Zones) ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅអាមេរិកឡាទីន អាហ្វ្រិក អាស៊ីកណ្តាល និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ សន្ធិសញ្ញាក្រុងបាងកក (Bangkok Treaty) ដែលកម្ពុជាជាសមាជិក បានប្រកាសតំបន់នេះគ្មានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ។

ចលនាប្រឆាំងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរបានប្រមូលផ្តុំមនុស្សរាប់លាននាក់ រួមមានអ្នករស់រានមានជីវិតពីគ្រាប់បែកបរមាណូ (ហ៊ីបាកុឝឝា) អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ និងសកម្មជនយុវជន។ អង្គការ ICAN ដែលទទួលបានរង្វាន់ណូបែលសន្តិភាពឆ្នាំ២០១៧ គឺជាសំឡេងដ៏សំខាន់ក្នុងការជំរុញឱ្យមានការហាមឃាត់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃការរំសាយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយនឹងការអភិវឌ្ឍអាវុធបរមាណូដំបូងបង្អស់។ នៅឆ្នាំ១៩៤៥ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្កើតគ្រាប់បែកបរមាណូក្រោមគម្រោង Manhattan Project ហើយបានទម្លាក់វាលើហ៊ីរ៉ូស៊ីម៉ា និងណាហ្គាសាគី។ ការបំផ្លិចបំផ្លាញដ៏ធំធេងនេះបាននាំឱ្យមានការអំពាវនាវជាបន្ទាន់ដើម្បីគ្រប់គ្រងអាវុធប្រភេទនេះ។

ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមត្រជាក់ ការប្រណាំងប្រជែងអាវុធនុយក្លេអ៊ែររវាងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងសហភាពសូវៀតបានឈានដល់កម្រិតកំពូល ដោយមានការសាកល្បងនុយក្លេអ៊ែររាប់រយលើកនៅតាមទីតាំងដូចជា ប៊ីគីនី និងណេវ៉ាដា។ វិបត្តិមីស៊ីលគុយបាឆ្នាំ១៩៦២ បាននាំពិភពលោកទៅជិតដល់សង្គ្រាមនុយក្លេអ៊ែរ ហើយក្រោយមកបានជំរុញឱ្យមានការចរចាគ្រប់គ្រងអាវុធ។

សន្ធិសញ្ញាសំខាន់ៗរួមមាន សន្ធិសញ្ញាហាមឃាត់ការសាកល្បងនុយក្លេអ៊ែរដោយផ្នែក (Partial Test Ban Treaty) ឆ្នាំ១៩៦៣ ដែលហាមការសាកល្បងក្នុងបរិយាកាស ក្រោមទឹក និងក្នុងលំហ។ បន្ទាប់មក NPT ឆ្នាំ១៩៦៨ បានបង្កើតក្របខណ្ឌសម្រាប់មិនសាយភាយ ការរំសាយអាវុធ និងការប្រើប្រាស់ថាមពលនុយក្លេអ៊ែរដោយសន្តិភាព។ សន្ធិសញ្ញាកាត់បន្ថយអាវុធយុទ្ធសាស្ត្រ (START I និង II) រវាងមហាអំណាចទាំងពីរបានកាត់បន្ថយឃ្លាំងអាវុធយ៉ាងច្រើនក្រោយសង្គ្រាមត្រជាក់។

នៅម្ខាងទៀត កូរ៉េខាងជើងបានបន្តអភិវឌ្ឍន៍កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់ខ្លួន ហើយការសាកល្បងនុយក្លេអ៊ែរនៅតែបន្តរហូតដល់អំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០។ សន្ធិសញ្ញាហាមឃាត់ការសាកល្បងនុយក្លេអ៊ែរគ្រប់ជ្រុងជ្រោយ (CTBT) ត្រូវបានបើកឱ្យចុះហត្ថលេខាតាំងពីឆ្នាំ១៩៩៦ ប៉ុន្តែមិនទាន់ចូលជាធរមាននៅឡើយទេ ដោយសាររដ្ឋសំខាន់ៗមួយចំនួនមិនទាន់ផ្តល់សុពលភាព។

ការវិវឌ្ឍន៍ដ៏សំខាន់មួយគឺការអនុម័តសន្ធិសញ្ញា TPNW នៅឆ្នាំ២០១៧ ដោយមានសម្លេងគាំទ្រពី ១២២ ប្រទេស។ សន្ធិសញ្ញានេះបានចូលជាធរមាននៅខែមករា ឆ្នាំ២០២១ ដោយហាមឃាត់សកម្មភាពទាំងអស់ទាក់ទងនឹងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ចាប់ពីការសាកល្បង ផលិត រហូតដល់ការគំរាមកំហែងឱ្យប្រើប្រាស់។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ការចំណាយលើកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរគឺជាបន្ទុកសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំធេង។ តាមការសិក្សារបស់អង្គការ Nuclear Threat Initiative ឆ្នាំ២០១១ ដែលត្រូវបានដកស្រង់ដោយវិគីភីឌា ប្រទេសនុយក្លេអ៊ែរទាំង ៩ បានចំណាយប្រមាណ ១០០ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកលើអាវុធទាំងនេះក្នុងឆ្នាំតែមួយ។ កម្មវិធីទំនើបកម្មអាវុធរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកតែមួយគត់ត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងចំណាយជាង ១.២ ពាន់ពាន់លានដុល្លារក្នុងរយៈពេល ៣០ ឆ្នាំខាងមុខ។ ថវិកាទាំងនេះអាចត្រូវបានប្រើប្រាស់សម្រាប់សុខាភិបាល ការអប់រំ និងការអភិវឌ្ឍប្រកបដោយចីរភាព។

វប្បធម៌ប្រឆាំងនុយក្លេអ៊ែរបានរីកចម្រើនតាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ ដោយមានការចូលរួមពីវិចិត្រករ តន្ត្រីករ និងអ្នកនិពន្ធ។ និមិត្តសញ្ញាសន្តិភាព (peace sign) និងរូបព្រាបរបស់លោក Picasso បានក្លាយជានិមិត្តរូបនៃចលនានេះ។ ភាពយន្តដូចជា «The Day After» និង «Threads» បានបង្ហាញពីភាពភ័យរន្ធត់នៃសង្គ្រាមនុយក្លេអ៊ែរ។ តន្ត្រីករល្បីៗជាច្រើនក៏បានរិះគន់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរតាមរយៈបទចម្រៀងរបស់ពួកគេផងដែរ។

អង្គការសហប្រជាជាតិបានបន្តដើរតួនាទីសំខាន់តាមរយៈការិយាល័យទទួលបន្ទុកកិច្ចការរំសាយអាវុធ (UNODA) និងសន្និសីទស្តីពីការរំសាយអាវុធ។ រង្វាន់ណូបែលសន្តិភាពឆ្នាំ២០១៧ ដែលប្រគល់ឱ្យ ICAN បានបញ្ជាក់ពីការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិចំពោះកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់សង្គមស៊ីវិល។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅសម័យកាលបច្ចុប្បន្ន បញ្ហារំសាយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរកាន់តែមានភាពស្មុគស្មាញដោយសារភាពតានតឹងភូមិសាស្ត្រនយោបាយ។ សង្គ្រាមនៅអ៊ុយក្រែន ដែលផ្ទុះឡើងក្នុងឆ្នាំ២០២២ បានធ្វើឱ្យមានការគំរាមកំហែងដោយប្រើអាវុធនុយក្លេអ៊ែរពីសំណាក់រុស្ស៊ី។ ការវាយប្រហារលើរោងចក្រថាមពលនុយក្លេអ៊ែរ Zaporizhzhia នៅអ៊ុយក្រែនក៏បានបង្កើនការព្រួយបារម្ភអំពីគ្រោះថ្នាក់នុយក្លេអ៊ែរផងដែរ។

កូរ៉េខាងជើងបានបន្តសាកល្បងមីស៊ីលផ្លោងជាច្រើនលើក រួមទាំងមីស៊ីលដែលអាចផ្ទុកក្បាលគ្រាប់នុយក្លេអ៊ែរ។ កិច្ចព្រមព្រៀងនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់ (JCPOA) នៅតែជាប់គាំង ខណៈដែលអ៊ីរ៉ង់បានបង្កើនកម្រិតនៃការចម្រាញ់សារធាតុអ៊ុយរ៉ានីញ៉ូម។ កតិកាសញ្ញា AUKUS រវាងអូស្ត្រាលី ចក្រភពអង់គ្លេស និងសហរដ្ឋអាមេរិក ក៏បានបង្កើតការពិភាក្សាអំពីការសាយភាយបច្ចេកវិទ្យានុយក្លេអ៊ែរសម្រាប់នាវាមុជទឹកដែរ។

ទោះបីជាយ៉ាងណាក្តី មានសញ្ញាវិជ្ជមានមួយចំនួន។ សន្ធិសញ្ញា TPNW បានទទួលការគាំទ្រពីរដ្ឋជាង ៩០ ដោយកម្ពុជាជាសមាជិកសកម្មមួយដែលបានផ្តល់សុពលភាពនៅឆ្នាំ២០២១។ កម្ពុជាក៏ជាភាគីនៃតំបន់គ្មានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរអាស៊ីអាគ្នេយ៍ (SEANWFZ) និងបានគាំទ្រការរំសាយអាវុធជាសកលនៅក្នុងវេទិកាអាស៊ាន និងអង្គការសហប្រជាជាតិ។

កិច្ចប្រជុំរដ្ឋភាគី TPNW លើកដំបូងនៅឆ្នាំ២០២២ និងលើកទីពីរនៅឆ្នាំ២០២៣ បានបង្ហាញពីការប្តេជ្ញាចិត្តបន្តដើម្បីពិភពលោកគ្មានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ។ សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ការរំសាយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរមានសារសំខាន់ខ្លាំងណាស់សម្រាប់សន្តិភាព សន្តិសុខក្នុងតំបន់ និងពិភពលោកទាំងមូល។