ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ខេត្តនូរីស្ថាន គឺជាខេត្តមួយក្នុងចំណោមខេត្តទាំង ៣៤ របស់ប្រទេសអាហ្វហ្គានីស្ថាន ស្ថិតនៅភាគខាងកើតនៃប្រទេស។ វាត្រូវបានគេស្គាល់តាមប្រវត្តិសាស្ត្រថា កាហ្វីរីស្ថាន (Kafiristan) រហូតដល់ឆ្នាំ ១៨៩៦ នៅពេលដែលវាត្រូវបានប្តូរឈ្មោះទៅជានូរីស្ថាន ដែលមានន័យថា «ដែនដីនៃពន្លឺ»។ យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា ខេត្តនេះគឺជាខេត្តដែលមានប្រជាជនតិចបំផុតរបស់ប្រទេស ដោយមានប្រជាជនប្រមាណ ១៦៧,០០០ នាក់ (តាមទិន្នន័យចុងក្រោយ)។ ទីរួមខេត្តគឺ ប៉ារ៉ុន (Parun)។ ខេត្តនេះត្រូវបានបែងចែកជា ៧ ស្រុក។ វាមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងខេត្តបាដាកស្ហាន (Badakhshan) នៅភាគខាងជើង ខេត្តប៉ាន់ស្ហៀរ (Panjshir) នៅភាគខាងលិច ខេត្តឡាហ្កាមហាន់ (Laghman) និងគូណារ (Kunar) នៅភាគខាងត្បូង និងប្រទេសប៉ាគីស្ថាននៅភាគខាងកើត។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ខេត្តនូរីស្ថានស្ថិតនៅលើជួរភ្នំហិណ្ឌូគុស (Hindu Kush) ដែលមានជ្រលងជ្រៅ ភ្នំចោត និងព្រៃឈើក្រាស់។ អាកាសធាតុជាទូទៅគឺត្រជាក់នៅរដូវរងារ។ យោងតាមវិគីភីឌា ប្រជាជនភាគច្រើនគឺជាជនជាតិនូរីស្ថានី (Nuristani) ដែលនិយាយភាសានូរីស្ថានី ដែលជាសាខាដាច់ដោយឡែកនៃក្រុមភាសាឥណ្ឌូ-អ៊ីរ៉ង់ (Indo-Iranian)។ មានក្រុមរងមួយចំនួនដូចជា កាតា (Kata) វ៉ៃហ្គាលី (Waigali) និងអាសគុន (Ashkun) ជាដើម។ ភាសាប៉ាស្តូ (Pashto) និងដារី (Dari) ក៏ត្រូវបានប្រើប្រាស់ផងដែរ។ ប្រជាជនភាគច្រើនរស់នៅតំបន់ជនបទ ហើយអត្រាអក្ខរកម្មទាប។ លក្ខខណ្ឌភូមិសាស្ត្រដ៏ពិបាកធ្វើឲ្យការដឹកជញ្ជូនមានការលំបាក នាំឲ្យតំបន់នេះនៅដាច់ស្រយាលពីគេ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមប្រវត្តិសាស្ត្រ តំបន់នេះត្រូវបានគេហៅថា កាហ្វីរីស្ថាន (Kafiristan) ដែលមានន័យថា «ដែនដីនៃពួកគ្មានជំនឿ» ដោយសារប្រជាជននៅទីនោះកាន់សាសនាបុរាណមួយដែលមិនមែនឥស្លាមរហូតដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី ១៩។ យោងតាមវិគីភីឌា នៅឆ្នាំ ១៨៩៥-១៨៩៦ អធិរាជអាប់ឌូររ៉ាម៉ាន ខាន់ (Abdur Rahman Khan) បានវាយត្រួតត្រាតំបន់នេះ ហើយបង្ខំឲ្យប្រជាជនប្តូរមកកាន់សាសនាឥស្លាម ដោយប្តូរឈ្មោះទៅជានូរីស្ថាន។ បន្ទាប់មក តំបន់នេះនៅតែរក្សាភាពស្វ័យភាព និងស្ថិតក្នុងភាពដាច់ស្រយាល។ នៅក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមរវាងសហភាពសូវៀត និងអាហ្វហ្គានីស្ថាន ទីនេះជាតំបន់នៃការតស៊ូប្រឆាំង។

ក្រោយការឈ្លានពានរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅឆ្នាំ ២០០១ កងកម្លាំងសម្ព័ន្ធបានព្យាយាមបង្កើតការគ្រប់គ្រង ប៉ុន្តែតំបន់នេះបានក្លាយជាទីតាំងរឹងមាំរបស់ក្រុមតាលីបង់ (Taliban)។ មានសមរភូមិសំខាន់ៗកើតឡើងនៅទីនេះ រួមទាំងសមរភូមិកាំដេស (Battle of Kamdesh) ក្នុងឆ្នាំ ២០០៩ ដែលទីតាំងយោធាអាមេរិកមួយត្រូវបានវាយប្រហារយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ ក្រោយការចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពរវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងក្រុមតាលីបង់ និងការដកទ័ពនៅឆ្នាំ ២០២១ ខេត្តនេះបានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមតាលីបង់វិញ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចរបស់ខេត្តនូរីស្ថានពឹងផ្អែកជាសំខាន់លើកសិកម្ម និងការចិញ្ចឹមសត្វ។ ដំណាំសំខាន់ៗរួមមាន ស្រូវសាលី ពោត ស្រូវបាឡេ និងផ្លែឈើដូចជា គ្រាប់វ៉ាល់ណាត់ (walnut) និងផ្លៃប៉ោម (apple) ជាដើម។ ការចិញ្ចឹមសត្វរួមមាន ពពែ ចៀម និងគោ។ តំបន់នេះក៏មានព្រៃឈើសម្បូរដោយឈើមានតម្លៃ ដូចជា ឈើស៊ីដារ (cedar) និងឈើស្រល់ (pine) ប៉ុន្តែការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើក៏ជាបញ្ហាមួយដែរ។ ដោយសារភាពដាច់ស្រយាល ពាណិជ្ជកម្មមានកម្រិតនៅឡើយ។

ខាងផ្នែកវប្បធម៌ ជនជាតិនូរីស្ថានីមានប្រពៃណីពិសេសៗ រួមទាំងស្ថាបត្យកម្មឈើដែលមានលក្ខណៈប្លែក សម្លៀកបំពាក់ប្រពៃណី និងរបាំប្រជាប្រិយ។ ភាសារបស់ពួកគេក៏មានសារៈសំខាន់ខាងភាសាវិទ្យាផងដែរ ដោយបានរក្សាលក្ខណៈបុរាណនៃក្រុមភាសាឥណ្ឌូ-អ៊ីរ៉ង់។ វប្បធម៌នេះបានទទួលឥទ្ធិពលពីប្រពៃណីឥណ្ឌូ-អារ្យ័ន និងអាស៊ីកណ្តាល។ ទោះបីជាបានប្តូរមកកាន់សាសនាឥស្លាមក៏ដោយ ក៏ទំនៀមទម្លាប់ខ្លះពីសម័យមុនឥស្លាមនៅតែមានវត្តមាន។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

កាលពីប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ នូរីស្ថានបានក្លាយជាចំណុចយុទ្ធសាស្ត្រដ៏សំខាន់ដោយសារព្រំដែនរបស់ខ្លួនជាប់នឹងប្រទេសប៉ាគីស្ថាន ជាពិសេសខេត្តខៃបឺរ-ប៉ាក់ទុនខ្វា (Khyber Pakhtunkhwa) ដែលជាតំបន់មានសកម្មភាពរបស់ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធ។ ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមដឹកនាំដោយសហរដ្ឋអាមេរិក វាជាតំបន់សំខាន់សម្រាប់ប្រតិបត្តិការប្រឆាំងនឹងការបះបោរ។ ក្រោយការឡើងកាន់អំណាចរបស់ក្រុមតាលីបង់នៅឆ្នាំ ២០២១ ខេត្តនេះបានធ្លាក់ក្នុងស្ថានភាពឯកោកាន់តែខ្លាំង។ ដោយសារតែភូមិសាស្ត្រភ្នំ ការផ្តល់សេវាសាធារណៈ ដូចជាការអប់រំ និងសុខាភិបាល មានកម្រិតខ្សោយ។ ស្ថានភាពនេះនាំឱ្យមានកង្វះសន្តិសុខស្បៀង និងការលំបាកសម្រាប់ប្រជាជន។

សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ទោះបីជាមានចម្ងាយឆ្ងាយក៏ដោយ រឿងរ៉ាវរបស់នូរីស្ថានបានឆ្លុះបញ្ចាំងពីប្រធានបទសកលដូចជា ជម្លោះប្រដាប់អាវុធ ការអភិវឌ្ឍន៍ក្រោយសង្គ្រាម និងការថែរក្សាវប្បធម៌ជនជាតិដើមភាគតិច។ អ្នកអានចង្វាក់ខ្មែរដែលចាប់អារម្មណ៍អំពីកិច្ចការអន្តរជាតិអាចទទួលបានការយល់ដឹងអំពីសក្ដានុពលស្មុគស្មាញនៃតំបន់ហិណ្ឌូគុស និងប្រទេសអាហ្វហ្គានីស្ថានទាំងមូល។