ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ការបិទខ្ទប់ប្រេងអ៊ីរ៉ង់ គឺជាយុទ្ធសាស្ត្រសេដ្ឋកិច្ចនិងនយោបាយដែលប្រទេសនានានិងស្ថាប័នអន្តរជាតិបានប្រើប្រាស់ ដើម្បីរឹតបន្តឹងការនាំចេញនិងនាំចូលប្រេងរបស់អ៊ីរ៉ង់។ យោងតាម Wikipedia អ៊ីរ៉ង់ស្ថិតក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានប្រេងបម្រុងច្រើនបំផុតក្នុងពិភពលោក ហើយសេដ្ឋកិច្ចជាតិពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើការនាំចេញប្រេង។ ការដាក់ទណ្ឌកម្មនិងការបិទខ្ទប់នេះ មានគោលដៅដាក់សម្ពាធលើរដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់ឱ្យកែប្រែគោលនយោបាយ ជាពិសេសទាក់ទិននឹងកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរ និងឥទ្ធិពលក្នុងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា។

ឧទាហរណ៍គួរឱ្យកត់សម្គាល់រួមមាន ការបិទខ្ទប់ដោយចក្រភពអង់គ្លេសក្នុងអំឡុងវិបត្តិអាបាដាននៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ និងការដាក់ទណ្ឌកម្មយ៉ាងទូលំទូលាយដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនិងសហភាពអឺរ៉ុបនៅសតវត្សរ៍ទី២១។ BBC បានរាយការណ៍ថា វិធានការទាំងនេះជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដល់សេដ្ឋកិច្ចអ៊ីរ៉ង់ និងទីផ្សារប្រេងសកល។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

តំបន់ភូមិសាស្ត្រសំខាន់ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងការបិទខ្ទប់ប្រេងអ៊ីរ៉ង់ រួមមានតំបន់ប្រេងនៅខេត្តឃូហ្សេស្តាន (Khuzestan) និងច្រកហូរមុស (Strait of Hormuz) ដែលជាផ្លូវដឹកជញ្ជូនប្រេងយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ពិភពលោក។ យោងតាម Wikipedia ច្រកហូរមុសមានទទឹងត្រឹមតែ ៣៣ គីឡូម៉ែត្រនៅចំណុចចង្អៀតបំផុត ហើយប្រហែល ២០% នៃការនាំចេញប្រេងសកលឆ្លងកាត់ច្រកនេះ។ អ៊ីរ៉ង់ធ្លាប់បានគំរាមបិទច្រកហូរមុសជាច្រើនលើក ប្រសិនបើត្រូវបានវាយប្រហារ ឬដាក់ទណ្ឌកម្មកាន់តែតឹងរ៉ឹង។

ចំពោះប្រជាជន អ៊ីរ៉ង់មានប្រជាជនជាង ៨៥ លាននាក់ ដែលភាគច្រើនពឹងផ្អែកលើចំណូលប្រេងសម្រាប់សេវាសាធារណៈ និងថវិការដ្ឋ។ ក្រុមជនជាតិសំខាន់ៗនៅតំបន់ផលិតប្រេងរួមមានជនជាតិពែរ្ស និងអារ៉ាប់ ដែលសុទ្ធសឹងរងផលប៉ះពាល់ដោយផ្ទាល់ពីការដាក់ទណ្ឌកម្ម។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិនៃការបិទខ្ទប់ប្រេងអ៊ីរ៉ង់បានចាប់ផ្ដើមយ៉ាងពេញលេញនៅឆ្នាំ ១៩៥១ នៅពេលដែលនាយករដ្ឋមន្ត្រី Mohammad Mosaddegh បានធ្វើជាតូបនីយកម្មក្រុមហ៊ុន Anglo-Iranian Oil Company (AIOC) ដែលគ្រប់គ្រងដោយចក្រភពអង់គ្លេស។ Wikipedia បានរៀបរាប់ថា ចក្រភពអង់គ្លេសបានឆ្លើយតបដោយការដាក់បិទខ្ទប់ផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចនិងនាវាចរ ដោយហាមឃាត់ការនាំចេញប្រេងអ៊ីរ៉ង់ និងបញ្ឈប់ការនាំចូលទំនិញសំខាន់ៗ។ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចូលរួមគាំទ្រការបិទខ្ទប់នេះ ដែលបណ្ដាលឱ្យមានវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចធ្ងន់ធ្ងរនៅអ៊ីរ៉ង់ ហើយក្លាយជាកត្តាមួយនាំទៅរករដ្ឋប្រហារឆ្នាំ ១៩៥៣ ដែលគាំទ្រដោយ CIA និង MI6 ទម្លាក់រដ្ឋាភិបាលលោក Mosaddegh ។

ក្រោយបដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ ១៩៧៩ ទំនាក់ទំនងជាមួយលោកខាងលិចកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺន ហើយសហរដ្ឋអាមេរិកចាប់ផ្ដើមដាក់ទណ្ឌកម្មលើវិស័យប្រេងអ៊ីរ៉ង់ជាបន្តបន្ទាប់។ នៅឆ្នាំ ២០១២ សហភាពអឺរ៉ុបបានអនុម័តការហាមឃាត់ទាំងស្រុងលើការនាំចូលប្រេងអ៊ីរ៉ង់ ដែល BBC បានរាយការណ៍ថា ជាវិធានការតឹងតែងបំផុតមិនធ្លាប់មាន ដើម្បីបង្ខំឱ្យអ៊ីរ៉ង់ចូលចរចាលើកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរ។ ទណ្ឌកម្មទាំងនេះបានកាត់បន្ថយការនាំចេញប្រេងអ៊ីរ៉ង់ពីប្រមាណ ២,៥ លានធុងក្នុងមួយថ្ងៃ មកត្រឹមប្រហែល ១ លានធុង។

នៅឆ្នាំ ២០១៥ កិច្ចព្រមព្រៀងនុយក្លេអ៊ែរ (JCPOA) បានដកទណ្ឌកម្មប្រេងមួយចំនួន ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ ២០១៨ សហរដ្ឋអាមេរិកក្រោមរដ្ឋបាលលោក Trump បានដកខ្លួន និងដាក់ទណ្ឌកម្មឡើងវិញក្រោមគោលនយោបាយ «សម្ពាធអតិបរមា» ដែលក្រុមហ៊ុន Reuters បានរាយការណ៍ថា មានគោលដៅកាត់បន្ថយការនាំចេញប្រេងអ៊ីរ៉ង់ឱ្យដល់សូន្យ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ការបិទខ្ទប់ប្រេងបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់សេដ្ឋកិច្ចអ៊ីរ៉ង់ ដែលពឹងផ្អែកលើចំណូលប្រេងជាង ៦០% នៃថវិការដ្ឋ។ អតិផរណាបានកើនឡើងខ្ពស់ រូបិយប័ណ្ណជាតិ (រៀលអ៊ីរ៉ង់) ធ្លាក់ចុះយ៉ាងឆាប់រហ័ស ហើយអត្រាអ្នកគ្មានការងារធ្វើនិងភាពក្រីក្របានកើនឡើង។ ទន្ទឹមគ្នានេះ ការបិទខ្ទប់បានជំរុញឱ្យអ៊ីរ៉ង់អភិវឌ្ឍន៍ «សេដ្ឋកិច្ចតស៊ូ» (Resistance Economy) ដោយព្យាយាមកាត់បន្ថយការពឹងផ្អែកលើការនាំចេញប្រេង និងបង្កើនផលិតកម្មក្នុងស្រុក។ យោងតាម Wikipedia មនោសញ្ចេតនាជាតិនិយមនិងការទប់ទល់នឹងទណ្ឌកម្មបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃវប្បធម៌នយោបាយនៅអ៊ីរ៉ង់ ប៉ុន្តែប្រជាជនសាមញ្ញត្រូវប្រឈមនឹងការខ្វះខាតថ្នាំពេទ្យ ទំនិញនាំចូល និងឱកាសសេដ្ឋកិច្ច។

ផលប៉ះពាល់ចំពោះទីផ្សារប្រេងពិភពលោកក៏មានសារៈសំខាន់ផងដែរ។ នៅពេលការនាំចេញប្រេងអ៊ីរ៉ង់ត្រូវរឹតត្បិត តម្លៃប្រេងសកលអាចឡើងថ្លៃ ដែលប៉ះពាល់ដល់ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ដូចជាកម្ពុជា ដែលជាអ្នកនាំចូលប្រេងសុទ្ធ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

នៅក្នុងឆ្នាំ ២០២៥-២០២៦ ស្ថានការណ៍ទណ្ឌកម្មប្រេងលើអ៊ីរ៉ង់នៅតែបន្តស្មុគស្មាញ។ រដ្ឋបាលសហរដ្ឋអាមេរិកបច្ចុប្បន្នបានបង្ហាញឆន្ទៈក្នុងការចរចាឡើងវិញ ប៉ុន្តែវិធានការដាក់ទណ្ឌកម្មនៅតែមានជាធរមាន។ ក្រុមហ៊ុន Reuters បានរាយការណ៍កាលពីដើមឆ្នាំ ២០២៦ ថា ការនាំចេញប្រេងអ៊ីរ៉ង់ទៅកាន់ចិននៅតែបន្ត តាមរយៈវិធីសាស្ត្រក្លែងបន្លំនិងប្រើប្រាស់នាវាដឹកប្រេងងងឹត ទោះបីមានការគំរាមដាក់ទណ្ឌកម្មបន្ថែមក្ដី។

សម្រាប់អ្នកអានរបស់ចង្វាក់ខ្មែរ ប្រធានបទនេះពាក់ព័ន្ធដោយផ្ទាល់ ពីព្រោះកម្ពុជាជាប្រទេសនាំចូលប្រេង ហើយការប្រែប្រួលតម្លៃប្រេងសកលអាចប៉ះពាល់ដល់ថ្លៃដឹកជញ្ជូន ទំនិញប្រចាំថ្ងៃ និងអតិផរណាក្នុងស្រុក។ លើសពីនេះ ទំនាក់ទំនងភូមិសាស្ត្រនយោបាយរវាងកម្ពុជា ចិន និងសហរដ្ឋអាមេរិកក៏អាចទទួលឥទ្ធិពលពីភាពតានតឹងជុំវិញអ៊ីរ៉ង់ផងដែរ ដោយសារតែអ៊ីរ៉ង់ជាសម្ព័ន្ធមិត្តយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ចិន។ ការតាមដានការវិវឌ្ឍន៍នៃបញ្ហាបិទខ្ទប់ប្រេងនេះ អាចជួយអ្នកអានឱ្យយល់កាន់តែច្បាស់ពីសក្ដានុពលសេដ្ឋកិច្ចនិងនយោបាយក្នុងតំបន់។