ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

កម្មវិធីប្រភពបើកចំហ (Open-source software ឬ OSS) គឺជាកម្មវិធីកុំព្យូទ័រដែលត្រូវបានចេញផ្សាយក្រោមអាជ្ញាបណ្ណមួយ ដែលផ្តល់សិទ្ធិឱ្យអ្នកប្រើប្រាស់អាចប្រើប្រាស់ សិក្សា កែប្រែ និងចែកចាយកម្មវិធី និងកូដប្រភពរបស់វាបានដោយសេរី និងសម្រាប់គោលបំណងណាមួយ។ នេះបើតាម Wikipedia។ ការអភិវឌ្ឍន៍កម្មវិធីប្រភពបើកចំហច្រើនតែធ្វើឡើងជាលក្ខណៈសហការ និងជាសាធារណៈ ដែលអាចឱ្យអ្នកប្រើប្រាស់ដែលមានសមត្ថភាពអាចចូលរួមក្នុងការអភិវឌ្ឍន៍តាមអ៊ីនធឺណិតបានគ្រប់ពេល។ គំរូនេះជាឧទាហរណ៍ដ៏សំខាន់នៃការសហការបើកចំហ (open collaboration)។

សមត្ថភាពក្នុងការពិនិត្យមើលកូដប្រភពជួយបង្កើតទំនុកចិត្តសាធារណៈទៅលើកម្មវិធី។ ឧទាហរណ៍នៃកម្មវិធីប្រភពបើកចំហដែលល្បីល្បាញរួមមាន ប្រព័ន្ធប្រតិបត្តិការ Linux, កម្មវិធីរុករកអ៊ីនធឺណិត Firefox, និងឈុតកម្មវិធីការិយាល័យ LibreOffice។ អាជ្ញាបណ្ណប្រភពបើកចំហមានច្រើនប្រភេទ ដូចជា GNU General Public License (GPL), MIT License, និង Apache License ជាដើម ដែលកំណត់លក្ខខណ្ឌនៃការប្រើប្រាស់និងការចែកចាយឡើងវិញខុសៗគ្នា។ កម្មវិធីប្រភពបើកចំហបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងលើឧស្សាហកម្មបច្ចេកវិទ្យា និងសង្គមសម័យទំនើប ដោយផ្តល់អំណាចដល់អ្នកប្រើប្រាស់ និងអ្នកអភិវឌ្ឍន៍គ្រប់រូប។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ទោះបីជាកម្មវិធីប្រភពបើកចំហមិនមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រជាក់លាក់ក៏ដោយ សហគមន៍អ្នកអភិវឌ្ឍន៍ និងអ្នកប្រើប្រាស់របស់វាបានរីករាលដាលពាសពេញពិភពលោក។ អ្នកអភិវឌ្ឍន៍រាប់លាននាក់មកពីប្រទេសផ្សេងៗគ្នាចូលរួមចែករំលែកកូដ និងកែលម្អគម្រោងផ្សេងៗតាមរយៈវេទិកាដូចជា GitHub, GitLab ជាដើម។ សហគមន៍ទាំងនេះមានលក្ខណៈចម្រុះ ដោយប្រើប្រាស់ភាសាសរសេរកម្មវិធីផ្សេងៗដូចជា C, Python, និង JavaScript ជាដើម។ ការរួមចំណែកមានទាំងពីអ្នកស្ម័គ្រចិត្ត និស្សិត និងនិយោជិតរបស់ក្រុមហ៊ុនបច្ចេកវិទ្យាធំៗ។

មូលនិធិធំៗដូចជា Linux Foundation, Apache Software Foundation, និង Mozilla Foundation ដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការគាំទ្រ និងដឹកនាំគម្រោងប្រភពបើកចំហធំៗ។ កម្មវិធីប្រភពបើកចំហក៏ត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងការអប់រំ រដ្ឋាភិបាល និងវិស័យឯកជន ដែលធ្វើឱ្យ "ប្រជាជន" នៃអ្នកប្រើប្រាស់មានចំនួនកាន់តែច្រើនឡើងៗ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិនៃកម្មវិធីប្រភពបើកចំហអាចឆ្លុះបញ្ចាំងតាំងពីសម័យដំបូងនៃកុំព្យូទ័រ នៅទសវត្សឆ្នាំ១៩៥០ និង១៩៦០ ដែលកម្មវិធីត្រូវបានចែករំលែកដោយសេរីរវាងអ្នកស្រាវជ្រាវ និងក្រុមហ៊ុន។ នៅចុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៧០ និងដើមទសវត្សឆ្នាំ១៩៨០ ក្រុមហ៊ុនកម្មវិធីបានចាប់ផ្តើមដាក់កម្រិតការចូលប្រើកូដប្រភព និងលក់កម្មវិធីជាផលិតផលដាច់ដោយឡែក។

ក្នុងឆ្នាំ១៩៨៣ លោក Richard Stallman បានផ្តួចផ្តើមគម្រោង GNU ដោយមានគោលបំណងបង្កើតប្រព័ន្ធប្រតិបត្តិការដែលមានសេរីភាពទាំងស្រុង ហើយបានបង្កើត Free Software Foundation (FSF) ឡើង។ នៅឆ្នាំ១៩៩១ លោក Linus Torvalds បានបង្កើតខឺណែល Linux ដែលនៅពេលរួមបញ្ចូលជាមួយប្រព័ន្ធ GNU បានក្លាយជាប្រព័ន្ធប្រតិបត្តិការប្រភពបើកចំហដ៏ពេញនិយម។

ពាក្យ "open source" ត្រូវបានប្រើជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ១៩៩៨ នៅពេលដែលក្រុមអ្នកអភិវឌ្ឍន៍បានបង្កើត Open Source Initiative (OSI) ដើម្បីលើកកម្ពស់គោលការណ៍កម្មវិធីប្រភពបើកចំហ។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក គម្រោងល្បីៗដូចជា Apache, Mozilla, និងប្រព័ន្ធប្រតិបត្តិការ Android ដែលផ្អែកលើ Linux បានលេចរូបរាងឡើង ហើយកម្មវិធីប្រភពបើកចំហបានក្លាយជាផ្នែកមួយដ៏សំខាន់នៃហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធឌីជីថលសកល។ ជាឧទាហរណ៍ ម៉ាស៊ីនមេ Apache បានដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការរីកចម្រើននៃវើលវ៉ាយវ៉េប។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

កម្មវិធីប្រភពបើកចំហបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងសេដ្ឋកិច្ចឌីជីថលសកល។ ក្រុមហ៊ុនជាច្រើនដូចជា Red Hat, Canonical (អ្នកអភិវឌ្ឍ Ubuntu) និង SUSE បានកសាងគំរូអាជីវកម្មជោគជ័យលើការផ្តល់សេវាកម្ម ជំនួយបច្ចេកទេស និងការអភិវឌ្ឍន៍បន្ថែមសម្រាប់កម្មវិធីប្រភពបើកចំហ។ ក្រុមហ៊ុនបច្ចេកវិទ្យាធំៗដូចជា Google, Microsoft និង Facebook ក៏បានចូលរួមចំណែកយ៉ាងសកម្មក្នុងគម្រោងប្រភពបើកចំហ ដោយទទួលស្គាល់ថាវាជួយជំរុញការច្នៃប្រឌិត និងកាត់បន្ថយចំណាយ។ លើសពីនេះ កម្មវិធីប្រភពបើកចំហដូចជាម៉ាស៊ីនមេ Apache និងប្រព័ន្ធប្រតិបត្តិការ Linux គឺជាឆ្អឹងខ្នងនៃអ៊ីនធឺណិត ដែលដំណើរការលើម៉ាស៊ីនមេភាគច្រើននៅទូទាំងពិភពលោក។

ផ្នែកវប្បធម៌ កម្មវិធីប្រភពបើកចំហបានបង្កើតឱ្យមានវប្បធម៌នៃការសហការបើកចំហ តម្លាភាព និងការគោរពតាមគុណភាពនៃកូដ (meritocracy)។ វាបានជះឥទ្ធិពលដល់វិស័យអប់រំ ដោយផ្តល់ឱ្យសិស្សនូវឱកាសសិក្សាពីកូដពិតប្រាកដ និងចូលរួមក្នុងគម្រោងជាក់ស្តែង។ សម្រាប់ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ដូចជាកម្ពុជា កម្មវិធីប្រភពបើកចំហផ្តល់ជម្រើសដែលមានតម្លៃទាប និងអាចកែសម្រួលតាមតម្រូវការក្នុងស្រុក ដែលជួយដល់អធិបតេយ្យភាពបច្ចេកវិទ្យា។ ជាងនេះទៅទៀត ចលនាទិន្នន័យបើកចំហ (open data) និងរដ្ឋាភិបាលបើកចំហ (open government) ក៏ទទួលឥទ្ធិពលពីគោលការណ៍ប្រភពបើកចំហនេះដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

នៅពេលបច្ចុប្បន្ននេះ កម្មវិធីប្រភពបើកចំហនៅតែបន្តមានសារៈសំខាន់ជាយុទ្ធសាស្ត្រសម្រាប់រដ្ឋាភិបាល អាជីវកម្ម និងបុគ្គលិកលក្ខណៈ។ សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse នៅកម្ពុជា ការយល់ដឹងអំពីកម្មវិធីប្រភពបើកចំហអាចជួយឱ្យពួកគេធ្វើការសម្រេចចិត្តបានល្អប្រសើរក្នុងការជ្រើសរើសបច្ចេកវិទ្យា។ រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានបង្ហាញចំណាប់អារម្មណ៍ក្នុងការជំរុញការប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាប្រភពបើកចំហនៅក្នុងវិស័យសាធារណៈ ដើម្បីកាត់បន្ថយការពឹងផ្អែកលើកម្មវិធីដែលមានតម្លៃថ្លៃពីបរទេស។ លើសពីនេះ នៅក្នុងវិស័យសន្តិសុខអ៊ីនធឺណិត និងភាពឯកជន កម្មវិធីប្រភពបើកចំហត្រូវបានគេចាត់ទុកថាមានសុវត្ថិភាពជាង ព្រោះកូដអាចត្រូវបានពិនិត្យដោយសាធារណៈ។

និន្នាការបច្ចុប្បន្នដូចជាការអភិវឌ្ឍន៍ AI ប្រភពបើកចំហ (open-source AI) ក៏កំពុងតែរីកចម្រើន ដោយមានគម្រោងដូចជា Llama របស់ Meta និងការចេញផ្សាយកូដតាមរយៈអង្គការ OpenAI (ដែលធ្លាប់ជាប្រភពបើកចំហកាលពីដើម) ប៉ុន្តែការជជែកអំពីថាតើ AI ប្រភពបើកចំហពិតជាប្រភពបើកចំហដែរឬទេនៅតែបន្ត។ ទន្ទឹមនេះ សហគមន៍អ្នកអភិវឌ្ឍន៍នៅកម្ពុជាក៏កំពុងរីកចម្រើន ដោយមានក្រុមដូចជា Open Development Cambodia និងការប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធ Linux នៅតាមសាលារៀន និងស្ថាប័ននានា។ សូម្បីតែស្មាតហ្វូនដែលប្រជាជនកម្ពុជាប្រើប្រចាំថ្ងៃ ក៏ប្រើប្រព័ន្ធប្រតិបត្តិការ Android ដែលមានមូលដ្ឋានលើខឺណែល Linux ជាប្រភពបើកចំហដែរ។