ចង្វាក់ខ្មែរ
ប្រធានបទ

អរតូដុកយូដាសាសនា

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ការប្រជុំជាតិលើកដំបូងរបស់គ្រូបាលីអរតូដុកអាមេរិកាំង ឆ្នាំ ១៩២០ ប្រភព: Wikipedia

តាមការរាយការណ៍របស់វិគីភីឌា អរតូដុកយូដាសាសនា គឺជាពាក្យរួមសម្រាប់ក្រុមប្រពៃណីនិយមនៃសាសនាយូដាបច្ចុប្បន្ន។ ខាងទ្រឹស្ដី សាសនានេះត្រូវបានកំណត់ដោយជំនឿថា តូរ៉ា (Torah) ទាំងផ្នែកសរសេរ និងផ្ទាល់មាត់ ត្រូវបានបើកសម្តែងដោយព្រះជាម្ចាស់នៅលើភ្នំស៊ីណៃ ហើយត្រូវបានថែរក្សានិងបញ្ជូនបន្តដោយភាពស្មោះត្រង់ចាប់តាំងពីពេលនោះមក។ អ្នកកាន់និកាយនេះប្រតិបត្តិតាមច្បាប់ហាឡាកា (Halakha) យ៉ាងតឹងរឹង ហើយបដិសេធការកែទម្រង់ដែលនិកាយដទៃដូចជា កែទម្រង់ (Reform) និងអភិរក្ស (Conservative) បានអនុម័ត។ អរតូដុកយូដាសាសនា មិនមែនជាអង្គភាពតែមួយទេ ប៉ុន្តែរួមបញ្ចូលចលនាជាច្រើន ចាប់ពីក្រុមហារ៉េឌី (Haredi) រហូតដល់ក្រុមអរតូដុកទំនើប (Modern Orthodox) ដែលព្យាយាមធ្វើសមាហរណកម្មរវាងជំនឿនិងពិភពខាងក្រៅ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

កុមារីហារ៉េឌីនៅជញ្ជាំងខាងលិច ក្រុងយេរូសាឡិម ប្រភព: Wikipedia

សហគមន៍អរតូដុកយូដាសាសនា មានវត្តមានទូទាំងពិភពលោក ប៉ុន្តែការប្រមូលផ្តុំធំបំផុតគឺនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងសហរដ្ឋអាមេរិក។ យោងតាមវិគីភីឌា នៅអ៊ីស្រាអែល អ្នកកាន់និកាយនេះគឺជាក្រុមសាសនាដែលមានចំនួនច្រើនជាងគេ ហើយត្រូវបានបែងចែកទៅជាក្រុមរងដូចជា ហារ៉េឌី (Haredi) ដែលតែងរស់នៅក្នុងសង្កាត់ដាច់ដោយឡែក និងក្រុមសាសនានិយមជាតិ (Religious Zionist) ដែលចូលរួមយ៉ាងសកម្មក្នុងសង្គមទំនើប។ នៅសហរដ្ឋអាមេរិក សហគមន៍ធំៗស្ថិតនៅទីក្រុងញូវយ៉ក ឡូសអេនជឺឡេស និងមីយ៉ាមី។ ភាសាដែលប្រើប្រាស់រួមមាន ហេប្រឺ (Hebrew) សម្រាប់ការសិក្សាសាសនា យ៉ាឌីស (Yiddish) នៅក្នុងសហគមន៍ហារ៉េឌីខ្លះ និងភាសាក្នុងស្រុកដូចជាអង់គ្លេសនៅក្រៅប្រទេស។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ម៉ូសែស សូហ្វរ (Moses Sofer) ត្រូវបានចាត់ទុកជាបិតានៃអរតូដុកយូដាសាសនា ប្រភព: Wikipedia

ការកកើតនៃអរតូដុកយូដាសាសនាជាចលនាដាច់ដោយឡែក បានចាប់ផ្តើមនៅចុងសតវត្សទី១៨ និងដើមសតវត្សទី១៩ ជាការឆ្លើយតបនឹងចលនាត្រាស់ដឹង (Enlightenment) និងការលេចចេញនៃនិកាយកែទម្រង់។ តាមវិគីភីឌា លោក ម៉ូសែស សូហ្វរ (Moses Sofer) នៃទីក្រុងព្រេសបឺក (Pressburg) ត្រូវបានចាត់ទុកជាបិតានៃអរតូដុកយូដាសាសនាទាំងមូល និងជាពិសេសសម្រាប់ក្រុមអ៊ុលត្រា-អរតូដុក។ លោកបានដឹកនាំការប្រឆាំងយ៉ាងម៉ឺងម៉ាត់ចំពោះការផ្លាស់ប្តូរប្រពៃណី ដោយដាក់ចេញគោលការណ៍ «ហាដាស អាស៊ើរ មីន ហាតូរ៉ា» (Chadash asur min haTorah) ដែលបកប្រែថា «អ្វីថ្មីត្រូវបានហាមឃាត់ដោយតូរ៉ា»។

នៅប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ លោក សាមសុន រ៉ាហ្វា អ៊ែល ហីស (Samson Raphael Hirsch) បានដឹកនាំចលនានីអូ-អរតូដុក (Neo-Orthodoxy) ដែលគាំទ្រការទទួលយកវប្បធម៌ទំនើបដោយមិនបោះបង់ការប្រតិបត្តិសាសនា។ លោកក៏ជាអ្នកដឹកនាំការបំបែកសហគមន៍អរតូដុកចេញពីសហគមន៍កែទម្រង់ (secession) ដើម្បីរក្សាអត្តសញ្ញាណ។ នៅហុងគ្រី ការបែកបាក់ធំមួយបានកើតឡើងរវាងក្រុមអរតូដុក និងក្រុមនីអូឡុក (Neolog) នៅឆ្នាំ ១៨៧១ ដោយមានឥស្សរជនដូចជា លោក ឆាយឹម សូហ្វរ (Chaim Sofer) ជាអ្នកដឹកនាំខាងច្បាប់ហាឡាការបស់ក្រុមឧស្សាហ៍ហុងគ្រី។

មុនសម័យផ្តល់សិទ្ធិស្មើភាព (Emancipation) សហគមន៍យូដានៅអឺរ៉ុបមានអំណាចតុលាការផ្ទាល់ខ្លួន ហើយអាចដាក់ទោសសមាជិកណាដែលបំពានច្បាប់សាសនា ដូចការដាក់ទោសនៅសាលាប្រជុំ (synagogue) ដែលវិគីភីឌាបានបង្ហាញតាមរយៈរូបភាពបុរាណមួយ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

អ៊ីសាក បឺណេស (Isaac Bernays) ក្នុងសម្លៀកបំពាក់បព្វជិត ប្រភព: Wikipedia

វប្បធម៌អរតូដុកយូដាសាសនា សម្បូរទៅដោយប្រពៃណីនិងការប្រតិបត្តិដ៏ជាក់លាក់។ ការស្លៀកពាក់តាមបែបប្រពៃណី ដូចជាអាវធំខ្មៅ (bekishe) មួកសាមេត (shtreimel) និងមួកនាវាចរ (fedora) ជានិមិត្តសញ្ញាសម្គាល់អត្តសញ្ញាណក្រុមផ្សេងៗ។ តាមវិគីភីឌា គ្រូបាលីដូចជា អ៊ីសាក បឺណេស (Isaac Bernays) ដែលបានបង្ហាញក្នុងសម្លៀកបំពាក់បព្វជិត គឺជាឧទាហរណ៍នៃរចនាបថដែលរីករាលដាលក្នុងចំណោមគ្រូបាលីនីអូ-អរតូដុកនៅអឺរ៉ុប។ ការរក្សាថ្ងៃឈប់សម្រាក (Shabbat) ច្បាប់អាហារ (Kashrut) និងការសិក្សាតូរ៉ាជាប្រចាំ ក៏ជាស្នូលនៃជីវិតសាសនាដែរ។

ផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច សហគមន៍ហារ៉េឌីមួយចំនួនមានគំរូពិសេសមួយ ដែលបុរសជាច្រើនលះបង់ពេញម៉ោងដើម្បីសិក្សាតូរ៉ា ហើយទទួលការឧបត្ថម្ភពីរដ្ឋាភិបាល (នៅអ៊ីស្រាអែល) រួមផ្សំនឹងការបរិច្ចាគសហគមន៍។ រីឯក្រុមអរតូដុកទំនើប ជាទូទៅធ្វើការក្នុងមុខរបរចម្រុះ ដោយស្វែងរកតុល្យភាពរវាងជំនឿនិងអាជីព ហើយចូលរួមយ៉ាងសកម្មក្នុងវិស័យអប់រំ វេជ្ជសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ហ្វូងមនុស្សនៅពិធីបុណ្យសព ក្នុងសហគមន៍សាសនានិយមជាតិនៅអ៊ីស្រាអែល ប្រភព: Wikipedia

បច្ចុប្បន្ន អរតូដុកយូដាសាសនាដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងនយោបាយ និងសង្គមនៅអ៊ីស្រាអែល។ គណបក្សសាសនាដូចជា ស៊ីស (Shas) និង យូណាយធេតតូរ៉ា (United Torah Judaism) ជារឿយៗចូលរួមក្នុងការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលចម្រុះ។ បញ្ហាលើកលែងកាតព្វកិច្ចយោធាសម្រាប់និស្សិតតូរ៉ា និងការផ្តល់ថវិការដ្ឋដល់ស្ថាប័នសាសនា គឺជាចំណុចចម្រូងចម្រាសឥតឈប់ឈរ។ តាមរបាយការណ៍សារព័ត៌មាននានា អត្រាកំណើតខ្ពស់របស់ក្រុមហារ៉េឌីបានធ្វើឱ្យសមាមាត្រប្រជាសាស្ត្ររបស់ពួកគេកើនឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័ស ដែលរំពឹងថានឹងជះឥទ្ធិពលកាន់តែខ្លាំងដល់សេដ្ឋកិច្ច និងរបៀបគ្រប់គ្រងរបស់អ៊ីស្រាអែលនាពេលអនាគត។

សម្រាប់អ្នកអានចង្វាក់ខ្មែរ ប្រធានបទនេះផ្តល់ជាកញ្ចក់ឆ្លុះបញ្ចាំងពីតុល្យភាពរវាងការអភិរក្សប្រពៃណី និងការសម្របខ្លួនទៅនឹងសម័យទំនើប ព្រមទាំងបង្ហាញពីរបៀបដែលសហគមន៍សាសនាអាចរក្សាអត្តសញ្ញាណខ្លួននៅក្នុងយុគសម័យប្រែប្រួល។

អត្ថបទពាក់ព័ន្ធ

មិនទាន់មានអត្ថបទទេ។