មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក គឺជាមហាសមុទ្រធំជាងគេ និងជ្រៅជាងគេបំផុតក្នុងចំណោមមហាសមុទ្រទាំង៥របស់ផែនដី។ តាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា វាលាតសន្ធឹងពីមហាសមុទ្រអាកទិកនៅភាគខាងជើង រហូតដល់មហាសមុទ្រខាងត្បូង (ឬអង់តាកទិក) នៅភាគខាងត្បូង ហើយត្រូវបានព័ទ្ធជុំវិញដោយទ្វីបអាស៊ី និងអូស្ត្រាលីនៅខាងលិច និងទ្វីបអាមេរិកនៅខាងកើត។ ដោយមានផ្ទៃដីប្រមាណ ១៦៥ ២៥០ ០០០ គីឡូម៉ែត្រក្រឡា មហាសមុទ្រនេះគ្របដណ្តប់ប្រហែល ៤៦ ភាគរយ នៃផ្ទៃទឹកផែនដី និងប្រហែល ៣២ ភាគរយ នៃផ្ទៃសរុបរបស់ភព ពោលគឺធំជាងផ្ទៃដីគោកទាំងអស់នៃពិភពលោកទៅទៀត។

ឈ្មោះ «ប៉ាស៊ីហ្វិក» មានន័យថា «សន្តិភាព» ដែលត្រូវបានដាក់ដោយអ្នករុករកជនជាតិព័រទុយហ្កាល់ លោក Ferdinand Magellan ក្នុងឆ្នាំ១៥២០ បន្ទាប់ពីគាត់បានឆ្លងកាត់តំបន់ដ៏ស្ងប់ស្ងាត់មួយនៃមហាសមុទ្រនេះ។ តាមវិគីភីឌា ចំណុចជ្រៅបំផុតរបស់វាគឺជ្រលងជ្រៅម៉ារីយ៉ាណា (Challenger Deep) ដែលមានជម្រៅរហូតដល់ ១០ ៩២៨ ម៉ែត្រ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាកន្លែងទាបបំផុតនៅលើសំបកផែនដី។ មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកក៏មានបរិមាណទឹកសរុបប្រមាណ ៧១០ លានគីឡូម៉ែត្រគូប និងជម្រៅមធ្យម ៤ ០២៨ ម៉ែត្រ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកអាចបែងចែកជាពីរផ្នែកធំៗគឺ ប៉ាស៊ីហ្វិកខាងជើង និងប៉ាស៊ីហ្វិកខាងត្បូង ដោយខ្សែអេក្វាទ័រ។ វាមានសមុទ្ររងជាច្រើន រួមមានសមុទ្រចិនខាងត្បូង សមុទ្រចិនខាងកើត សមុទ្រជប៉ុន សមុទ្រអូខុតស៍ (Okhotsk) សមុទ្រហ្វីលីពីន សមុទ្រតាសមេន និងសមុទ្រផ្សេងទៀត។ ឆ្នេរសមុទ្រមានលក្ខណៈចម្រុះ ចាប់ពីច្រាំងថ្មនៅរដ្ឋកាលីហ្វ័រញ៉ា សហរដ្ឋអាមេរិក រហូតដល់ថ្មប៉ប្រះទឹកត្រូពិចនៅតំបន់ប៉ាស៊ីហ្វិកខាងត្បូង។

តំបន់ប៉ាស៊ីហ្វិកគឺជាផ្នែកមួយនៃ «រង្វង់ភ្លើង» (Ring of Fire) ដែលជាតំបន់មានសកម្មភាពរញ្ជួយដី និងភ្នំភ្លើងជាប្រចាំ។ ជ្រលងជ្រៅម៉ារីយ៉ាណា ជ្រលងជ្រៅតុងហ្កា (Tonga) និងជ្រលងជ្រៅគូរីល-កាំឆាត់កា (Kuril-Kamchatka) សុទ្ធតែស្ថិតនៅក្នុងតំបន់នេះ។ មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកក៏មានកោះប្រមាណ ២៥ ០០០ ដែលច្រើនជាងចំនួនកោះសរុបក្នុងមហាសមុទ្រផ្សេងទៀតទាំងអស់។

ចំណែកប្រជាជនវិញ វិគីភីឌាបានកត់សម្គាល់ថា កោះនានានៅប៉ាស៊ីហ្វិកត្រូវបានបែងចែកជាបីតំបន់វប្បធម៌សំខាន់ៗគឺ មីក្រូណេស៊ី (Micronesia) មេឡាណេស៊ី (Melanesia) និងប៉ូលីណេស៊ី (Polynesia)។ ប្រជាជនដើមនៅតំបន់ទាំងនេះនិយាយភាសាអូស្ត្រូណេស៊ី (Austronesian) ហើយមានវប្បធម៌ និងប្រពៃណីចម្រុះគ្នាយ៉ាងខ្លាំង។ ប្រទេសដែលមានកោះធំៗរួមមាន ឥណ្ឌូនេស៊ី ហ្វីលីពីន ជប៉ុន នូវែលសេឡង់ និងប្រជុំកោះតូចៗជាច្រើនទៀត។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកបានចាប់ផ្តើមរាប់ពាន់ឆ្នាំមុន ដោយការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍របស់ប្រជាជនអូស្ត្រូណេស៊ី។ អ្នកដំណើរសមុទ្រទាំងនេះបានប្រើប្រាស់ទូកក្តោងពីរ (catamaran) និងជំនាញនាវាចរណ៍ដោយផ្កាយ ដើម្បីធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់មហាសមុទ្រ ទៅដល់កោះជាច្រើននៅប៉ាស៊ីហ្វិកខាងលិច និងសូម្បីតែកោះអ៊ីស្ទើរ (Rapa Nui) នៅភាគខាងកើត ដែលជាចំណុចដាច់ស្រយាលបំផុត។

ការរុករកដោយជនជាតិអឺរ៉ុបបានចាប់ផ្តើមនៅដើមសតវត្សទី១៦។ លោក Ferdinand Magellan គឺជាជនជាតិអឺរ៉ុបដំបូងដែលបានឆ្លងកាត់មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកក្នុងដំណើររុករកពិភពលោកឆ្នាំ១៥២០-១៥២១។ ក្រោយមក អ្នករុករកដូចជា លោក James Cook បានធ្វើផែនទីលម្អិត និងសិក្សាកោះនានានៅសតវត្សទី១៨។ ផែនទីដ៏ល្បី «Universalis Cosmographia» របស់ Waldseemüller ឆ្នាំ១៥០៧ គឺជាផែនទីដំបូងដែលបង្ហាញមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកជាមហាសមុទ្រដាច់ដោយឡែក ហើយក៏ជាផែនទីដំបូងដែលដាក់ឈ្មោះ «America» ផងដែរ។

នៅសតវត្សទី១៩ មហាអំណាចអឺរ៉ុប និងសហរដ្ឋអាមេរិក បានធ្វើអាណានិគមលើកោះជាច្រើននៅប៉ាស៊ីហ្វិក។ ក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ (១៩៤១-១៩៤៥) តំបន់ប៉ាស៊ីហ្វិកបានក្លាយជាល្ខោនសង្គ្រាមដ៏សំខាន់រវាងចក្រភពជប៉ុន និងសម្ព័ន្ធមិត្ត ដោយមានសមរភូមិល្បីៗដូចជា សមរភូមិកោះមីដវេ (Midway) និងសមរភូមិកោះអ៊ីវ៉ូជីម៉ា (Iwo Jima)។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា សេដ្ឋកិច្ចនៃតំបន់ប៉ាស៊ីហ្វិកមានភាពចម្រុះយ៉ាងខ្លាំង។ ប្រទេសធំៗដូចជា ជប៉ុន កូរ៉េខាងត្បូង ចិន និងសហរដ្ឋអាមេរិក មានសេដ្ឋកិច្ចរីកចម្រើន ខណៈប្រទេសកោះតូចៗភាគច្រើនពឹងផ្អែកលើវិស័យទេសចរណ៍ កសិកម្ម និងជំនួយពីបរទេស។ មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកផ្តល់ផ្លូវដឹកជញ្ជូនសមុទ្រដ៏សំខាន់សម្រាប់ពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក រួមទាំងឆានែលប៉ាណាម៉ា (Panama Canal) ដែលតភ្ជាប់ទៅមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក។ តំបន់នេះសម្បូរទៅដោយធនធានធម្មជាតិ មានដូចជា ត្រី (ជាពិសេសត្រីធូណា) ប្រេងកាត ឧស្ម័នធម្មជាតិ និងរ៉ែក្រោមបាតសមុទ្រ។

ផ្នែកវប្បធម៌វិញ វិគីភីឌាបានរាយការណ៍ថា វប្បធម៌ដើមរបស់ប្រជាជនប៉ូលីណេស៊ី មេឡាណេស៊ី និងមីក្រូណេស៊ី មានភាពសម្បូរបែបដោយរួមមាន របាំ តន្ត្រី ស្នាមសាក់ និងសិល្បៈចម្លាក់ឈើ។ បេតិកភណ្ឌនាវាចរណ៍របស់ប្រជាជនអូស្ត្រូណេស៊ី ជាពិសេសទូកក្តោងពីរ និងការធ្វើនាវាចរដោយផ្កាយ ត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាសមិទ្ធផលឆ្នើមរបស់មនុស្សជាតិ។ សាសនាដូចជា គ្រិស្តសាសនាបានរីករាលដាលយ៉ាងខ្លាំងក្នុងសម័យអាណានិគម ប៉ុន្តែជំនឿប្រពៃណីក៏នៅតែមានឥទ្ធិពលដដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នាពេលបច្ចុប្បន្ន មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកដើរតួនាទីដ៏សំខាន់ក្នុងនយោបាយ និងបរិស្ថានសកល។ តាមវិគីភីឌា ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុបានធ្វើឱ្យកម្រិតទឹកសមុទ្រកើនឡើង ដែលគំរាមកំហែងដល់ជីវភាពរបស់ប្រជាជាតិកោះតូចៗដូចជា គីរីបាទី (Kiribati) ទូវ៉ាលូ (Tuvalu) និងកោះម៉ាស្សល (Marshall Islands)។ បាតុភូត El Niño និង La Niña ដែលកើតឡើងតាមកាលកំណត់នៅប៉ាស៊ីហ្វិកត្រូពិច ជះឥទ្ធិពលដោយផ្ទាល់ទៅលើអាកាសធាតុពិភពលោក បង្កឱ្យមានគ្រោះរាំងស្ងួត ទឹកជំនន់ និងព្យុះធ្ងន់ធ្ងរជាច្រើន។

បញ្ហាបំពុលដោយប្លាស្ទិកគឺជាក្តីកង្វល់ដ៏ធំ។ តាមវិគីភីឌា តំបន់កំទេចកំទីដ៏ធំនៅប៉ាស៊ីហ្វិកខាងជើង (Great Pacific Garbage Patch) គឺជាកន្លែងប្រមូលផ្តុំប្លាស្ទិក និងសំណល់ផ្សេងៗដែលគំរាមកំហែងដល់ជីវិតសត្វសមុទ្រ។ លើសពីនេះ ការបញ្ចេញទឹកវិទ្យុសកម្មដែលបានព្យាបាលពីរោងចក្រនុយក្លេអ៊ែរ Fukushima Daiichi របស់ជប៉ុនទៅក្នុងមហាសមុទ្រ បានបង្កឱ្យមានការព្រួយបារម្ភពីសាធារណៈ និងរដ្ឋាភិបាលប្រទេសជិតខាងដូចជា ចិន និងកូរ៉េខាងត្បូង តាមការរាយការណ៍របស់វិគីភីឌា។

តាមវិគីភីឌា ភូមិសាស្ត្រនយោបាយនៅប៉ាស៊ីហ្វិកកំពុងមានភាពតានតឹង ជាពិសេសជម្លោះដែនសមុទ្រនៅសមុទ្រចិនខាងត្បូង ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងការទាមទាររបស់ចិន វៀតណាម ហ្វីលីពីន ម៉ាឡេស៊ី ប្រ៊ុយណេ និងតៃវ៉ាន់។ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងអភិរក្សដូចជាតំបន់ការពារសមុទ្រដ៏ធំ (Marine Protected Areas) និងកិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិដើម្បីកាត់បន្ថយការនេសាទហួសកំណត់ ក៏ជាប្រធានបទដែលកំពុងទទួលការចាប់អារម្មណ៍ផងដែរ។