រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ប៉ាឡេស្ទីន ដែលមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់អាស៊ីខាងលិច។ តាមវិគីភីឌាជាភាសាខ្មែរ រដ្ឋនេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងជាផ្លូវការដោយអង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន (PLO) និងមានទឹកដីទាមទាររួមមានវ៉េសប៊ែង (West Bank) និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា (Gaza Strip)។ ទឹកដីទាំងពីរត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់តាំងពីសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ ហើយត្រូវបានអង្គការសហប្រជាជាតិចាត់ទុកថាជា ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដែលត្រូវបានកាន់កាប់ (Occupied Palestinian Territory)។ យោងតាមវិគីភីឌា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានប្រជាជនជាង ៥ លាននាក់ និងផ្ទៃដីសរុបប្រមាណ ៦,០២០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ ក្រុងយេរូសាឡឹមត្រូវបានប្រកាសជារដ្ឋធានី ប៉ុន្តែទីក្រុងនេះបច្ចុប្បន្នស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អ៊ីស្រាអែល ហើយការទាមទាររបស់ភាគីទាំងពីរចំពោះទីក្រុងនេះមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយសហគមន៍អន្តរជាតិឡើយ។ មណ្ឌលរដ្ឋបាលជាក់ស្ដែងគឺទីក្រុងរ៉ាឡាឡា (Ramallah)។ ប៉ាឡេស្ទីនជាសមាជិកនៃសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់ និងអង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម ហើយត្រូវបានទទួលស្គាល់ជារដ្ឋដោយប្រទេសជាង ១៤០ នៅទូទាំងពិភពលោក។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា វ៉េសប៊ែងស្ថិតនៅភាគខាងលិចនៃទន្លេហ្សកដានី ដោយមានព្រំប្រទល់ខាងកើតជាប់នឹងហ្សកដានី និងព័ទ្ធជុំវិញដោយអ៊ីស្រាអែលស្ទើរគ្រប់ទិស។ ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាមានឆ្នេរសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ និងជាប់ព្រំដែននិរតីជាមួយអេហ្ស៊ីប។ ទេសភាពភូមិសាស្ត្រចម្រុះរួមមានតំបន់ភ្នំកណ្ដាល ជ្រលងភ្នំហ្សកដានី និងវាលខ្សាច់យូដា។ អាកាសធាតុគឺបែបមេឌីទែរ៉ាណេ ដោយមានរដូវក្ដៅស្ងួត និងរដូវរងាស្រាល។

យោងតាមវិគីភីឌាភាសាខ្មែរ ប៉ាឡេស្ទីនមានប្រជាជនប្រមាណ ៥,០៥១,៩៥៣ នាក់ (គិតត្រឹមខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២០) ដែលធ្វើឲ្យវាក្លាយជាប្រទេសមានប្រជាជនច្រើនបំផុតទី ១២១ នៅលើពិភពលោក។ ប្រជាជនភាគច្រើនជាជនជាតិអារ៉ាប់ កាន់សាសនាអ៊ីស្លាមនិកាយស៊ុននី ដោយមានជនជាតិភាគតិចជាគ្រិស្តសាសនិក និងសាសនាដទៃទៀតដូចជាសាម៉ារីតាន (Samaritans) និងម៉ានដេអ៊ីន (Mandaeans) រស់នៅ។ ភាសាផ្លូវការគឺភាសាអារ៉ាប់។ ទីក្រុងសំខាន់ៗរួមមាន ហេប្រុន (Hebron) ដែលជាទីក្រុងធំជាងគេនៅវ៉េសប៊ែង ណាប្លូស (Nablus) បេថ្លេហិម (Bethlehem) និងជេនីន (Jenin) ព្រមទាំងក្រុងហ្កាហ្សាដែលធ្លាប់ជាទីក្រុងធំបំផុតមុនពេលសង្គ្រាមឆ្នាំ២០២៣។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃតំបន់ប៉ាឡេស្ទីនមានដើមកំណើតតាំងពីសម័យបុរាណកាល ដោយឆ្លងកាត់ការគ្រប់គ្រងរបស់ចក្រភពជាច្រើន រួមមានអាស្ស៊ីរី បាប៊ីឡូន ពែរ្ស ក្រិច រ៉ូម និងអូតូម៉ង់។ ឈ្មោះ «ប៉ាឡេស្ទីន» មានប្រភពពីពាក្យ «ស៊ីរីយ៉ា ប៉ាឡេស្ទីណា» ដែលចក្រភពរ៉ូមដាក់ឲ្យក្រោយការបះបោររបស់ជនជាតិជ្វីហ្វ។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទី១ និងការដួលរលំនៃចក្រភពអូតូម៉ង់ តំបន់នេះបានស្ថិតនៅក្រោមអាណត្តិរបស់ចក្រភពអង់គ្លេស ហើយសេចក្ដីប្រកាសបាល់ហ្វ័រ (Balfour Declaration) ឆ្នាំ១៩១៧ បានគាំទ្រការបង្កើត «ស្រុកកំណើតជាតិសម្រាប់ជនជាតិជ្វីហ្វ» នៅប៉ាឡេស្ទីន ដែលបង្កើតភាពតានតឹងជាមួយប្រជាជនអារ៉ាប់ដើម។

នៅឆ្នាំ១៩៤៧ អង្គការសហប្រជាជាតិបានស្នើគម្រោងបែងចែកទឹកដីជាពីររដ្ឋ ប៉ុន្តែប្រទេសអារ៉ាប់បានបដិសេធ ហើយក្រោយការប្រកាសរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ សង្គ្រាមអារ៉ាប់-អ៊ីស្រាអែលលើកដំបូងបានផ្ទុះឡើង។ តាមវិគីភីឌា ព្រឹត្តិការណ៍នេះបាននាំឲ្យមានជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីនជាង ៧០០,០០០ នាក់ ដែលត្រូវបានគេហៅថា ណាក់បា (Nakba) មានន័យថា «គ្រោះមហន្តរាយ»។ នៅក្នុងសង្គ្រាមនេះ ក្រុមជីវពលស៊ីយ៉ូននិយម អ៊ីរហ្គុន (Irgun) និងលេហ៊ី (Lehi) បានធ្វើការសម្លាប់រង្គាលនៅភូមិដេរយ៉ាស៊ីនក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ ដែលបង្កឱ្យមានការភ័យខ្លាចនិងការរត់ភៀសខ្លួនដ៏ធំ។

ក្រោយសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃឆ្នាំ១៩៦៧ អ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់វ៉េសប៊ែង ហ្កាហ្សា និងយេរូសាឡឹមខាងកើត។ អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន (PLO) បានដឹកនាំចលនារំដោះជាតិ ហើយការបះបោរលើកទីមួយ (Intifada) បានផ្ទុះឡើងនៅឆ្នាំ១៩៨៧។ កិច្ចព្រមព្រៀងអូស្លូ (Oslo Accords) ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ បាននាំឲ្យមានការបង្កើតអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន (PNA) និងការទទួលស្គាល់គ្នាទៅវិញទៅមកមួយផ្នែក។ យោងតាមវិគីភីឌា ការបះបោរលើកទីពីរបានកើតឡើងនៅឆ្នាំ២០០០ ហើយក្រោយមកក្រុមហាម៉ាសបានដណ្ដើមកាន់កាប់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០០៧ ដែលនាំឱ្យមានការបែងចែកនយោបាយរវាងហ្កាហ្សាក្រោមហាម៉ាស និងវ៉េសប៊ែងក្រោមអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន។ នៅឆ្នាំ១៩៨៨ អង្គការ PLO បានប្រកាសរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនឯករាជ្យ ហើយនៅឆ្នាំ២០១២ ប៉ាឡេស្ទីនទទួលបានឋានៈជារដ្ឋអ្នកសង្កេតការណ៍មិនមែនសមាជិកនៅអង្គការសហប្រជាជាតិ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបានពិពណ៌នាដោយវិគីភីឌាថាមានការរឹតត្បិតយ៉ាងខ្លាំងដោយសារការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល រួមមានការបិទផ្លូវ ការគ្រប់គ្រងច្រកព្រំដែន និងការរឹបអូសដី។ វិស័យកសិកម្មមានសារៈសំខាន់ ដោយផលិតផលសំខាន់ៗរួមមាន អូលីវ ផ្លែក្រូចឆ្មារ បន្លែ និងគ្រាប់ធញ្ញជាតិ។ ឧស្សាហកម្មកាត់ថ្មនិងថ្មម៉ាបក៏ជាប្រភពចំណូលផងដែរ ជាពិសេសនៅតំបន់វ៉េសប៊ែង។ ទោះជាយ៉ាងណា អត្រាអ្នកគ្មានការងារធ្វើនៅតែខ្ពស់ ជាពិសេសក្នុងចំណោមយុវជន ហើយសេដ្ឋកិច្ចពឹងផ្អែកយ៉ាងធំធេងលើជំនួយបរទេសពីម្ចាស់ជំនួយដូចជា EU និងអាមេរិក និងប្រាក់បញ្ជូនមកពីពលករប៉ាឡេស្ទីននៅបរទេស។ ការវិនិយោគលើថាមពលកកើតឡើងវិញ ដូចជារោងចក្រថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យនៅជេរីខូ កំពុងត្រូវបានពង្រីកដើម្បីកាត់បន្ថយភាពពឹងផ្អែកលើអ៊ីស្រាអែល។

វប្បធម៌ប៉ាឡេស្ទីនមានឫសគល់យ៉ាងជ្រៅក្នុងប្រពៃណីអារ៉ាប់ និងឥស្លាម ប៉ុន្តែក៏មានឥទ្ធិពលគ្រិស្តសាសនាផងដែរ។ តាមវិគីភីឌា ម្ហូបអាហារប៉ាឡេស្ទីនដូចជា ម៉ាក្លូបា (Maqluba) និងហ៊ូមូស (Hummus) មានភាពល្បីល្បាញ។ សិល្បៈប៉ាក់ខ្សែត្បាញ (Tatreez) គឺជាផ្នែកសំខាន់នៃសម្លៀកបំពាក់ប្រពៃណីរបស់ស្ត្រី។ តន្ត្រី និងរបាំដាបកេ (Dabke) គឺជាការសម្ដែងវប្បធម៌ដ៏ពេញនិយម។ វិស័យអប់រំត្រូវបានគេកត់សម្គាល់ថាមានអត្រាអក្ខរភាពខ្ពស់ ហើយសាកលវិទ្យាល័យដូចជា សាកលវិទ្យាល័យប៊ៀរហ្សេត (Birzeit University) និងសាកលវិទ្យាល័យឥស្លាមហ្កាហ្សា មានតួនាទីសំខាន់ក្នុងការបណ្ដុះបណ្ដាលធនធានមនុស្ស។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

បច្ចុប្បន្ននេះ រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននៅតែជាចំណុចកណ្ដាលនៃការទូតអន្តរជាតិ និងជម្លោះយូរអង្វែង។ តាមវិគីភីឌា ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនបន្តជួបប្រទះនឹងការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល ដោយមានការតាំងលំនៅដ្ឋានរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅវ៉េសប៊ែងដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាខុសច្បាប់ក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ។ សង្គ្រាមនៅហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០២៣-២០២៥ បានបង្កឲ្យមានវិបត្តិមនុស្សធម៌ធ្ងន់ធ្ងរ និងការបាត់បង់ជីវិតមនុស្សយ៉ាងច្រើន។ សហគមន៍អន្តរជាតិជាច្រើន រួមទាំងប្រទេសនៅអាស៊ាន បានអំពាវនាវឱ្យមានដំណោះស្រាយរដ្ឋពីរ (Two-State Solution) ដោយផ្អែកលើព្រំដែនឆ្នាំ១៩៦៧។

សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ ស្ថានភាពនៅប៉ាឡេស្ទីនអាចរំលឹកពីប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏ឈឺចាប់របស់កម្ពុជាក្នុងសម័យសង្គ្រាម និងការតស៊ូដើម្បីសិទ្ធិជាតិ។ តាមវិគីភីឌា ថ្នាក់ដឹកនាំបច្ចុប្បន្នរួមមានប្រធានាធិបតី ម៉ាហ៊្មូដ អាប់បាស (Mahmoud Abbas) ដែលកាន់អំណាចតាំងពីឆ្នាំ២០០៥ និងនាយករដ្ឋមន្ត្រី មហាម៉ាត់ មូស្តាហ្វា (Mohammad Mustafa) ដែលត្រូវបានតែងតាំងក្នុងឆ្នាំ២០២៤។ ប៉ាឡេស្ទីននៅតែបន្តកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីទទួលបានការទទួលស្គាល់ជាសមាជិកពេញសិទ្ធិនៅអង្គការសហប្រជាជាតិ និងដើម្បីបញ្ចប់ការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល។