ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា (Wikipedia) ជម្លោះអ៊ីស្រាអែល–ប៉ាឡេស្ទីន គឺជាជម្លោះយោធា និងនយោបាយដែលកំពុងបន្ត រវាងរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល និងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន ស្តីពីដីធ្លី និងសិទ្ធិសម្រេចខ្លួនឯង នៅក្នុងទឹកដីអតីតប៉ាឡេស្ទីនក្រោមអាណត្តិអង់គ្លេស (Mandatory Palestine)។

វិគីភីឌារាយការណ៍ថា បញ្ហាគន្លឹះនៃជម្លោះនេះរួមមាន ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីន ការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែលលើតំបន់វេសប៊ែង និងតំបន់ហ្គាហ្សា ស្ថានភាពក្រុងយេរូសាឡិម អាណានិគមអ៊ីស្រាអែល ព្រំដែន សន្តិសុខ សិទ្ធិប្រើប្រាស់ទឹក របបលិខិតអនុញ្ញាតនៅវេសប៊ែង និងហ្គាហ្សា សេរីភាពធ្វើដំណើររបស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន និងសិទ្ធិវិលត្រឡប់របស់ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីន។

ជម្លោះនេះបានអូសបន្លាយជាច្រើនទសវត្សរ៍ ហើយនៅតែជាប្រធានបទព័ត៌មានអន្តរជាតិដ៏សំខាន់រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ជម្លោះនេះកើតឡើងនៅលើទឹកដីអតីតប៉ាឡេស្ទីនក្រោមអាណត្តិអង់គ្លេស ដែលបច្ចុប្បន្នរួមមានរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល តំបន់វេសប៊ែង និងតំបន់ហ្គាហ្សា។

តាមវិគីភីឌា តំបន់វេសប៊ែង និងតំបន់ហ្គាហ្សា ស្ថិតក្រោមការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល ដោយផ្នែកដ៏ធំមួយនៃវេសប៊ែង ដែលគេហៅថា តំបន់ C (Area C) ស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងផ្ទាល់របស់អ៊ីស្រាអែល ក្រោមកិច្ចព្រមព្រៀងអូស្លូ។

ក្រុងយេរូសាឡិមមានសារៈសំខាន់ខាងសាសនា ដោយមានទីសក្ការៈសំខាន់ៗ រួមទាំងជញ្ជាំងខាងលិច (Western Wall) វិហារអាល់អាកសា (al-Aqsa) និងដូមថ្ម (Dome of the Rock)។ ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីនជាច្រើនរស់នៅក្នុងជំរុំជនភៀសខ្លួន ដូចជាជំរុំ Shatila នៅជាយក្រុងបេរូត និងជំរុំ Balata នៅតំបន់វេសប៊ែង រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា នៅឆ្នាំ ១៩១៧ លោក Arthur Balfour រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសចក្រភពអង់គ្លេស បានផ្ញើលិខិតទៅលោក Walter Rothschild ដោយបង្ហាញការគាំទ្ររបស់រដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេសចំពោះការបង្កើតទឹកដីជាតិមួយសម្រាប់ជនជាតិជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីន។

នៅឆ្នាំ ១៩៣៦ ការប្រឈមមុខគ្នានៅក្រុងចាហ្វា (Jaffa) ដែលវិគីភីឌាចាត់ទុកជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃការបះបោរអារ៉ាប់ (១៩៣៦–១៩៣៩) បានផ្ទុះឡើង ប្រឆាំងនឹងការគ្រប់គ្រងរបស់អង់គ្លេស និងការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍របស់ជនជាតិជ្វីហ្វយ៉ាងច្រើន ព្រមទាំងការពង្រីកអាណានិគមជ្វីហ្វយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ នៅឆ្នាំ ១៩៤៧ កប៉ាល់របស់ក្រុម Haganah បាននាំជនអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វដោយខុសច្បាប់ពីអឺរ៉ុបមកដល់កំពង់ផែហៃហ្វា (Haifa)។

បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមឆ្នាំ ១៩៤៨ កិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់ឆ្នាំ ១៩៤៩ បានបង្កើតខ្សែបន្ទាត់ពណ៌បៃតង (Green Line) ជាព្រំដែនរបស់រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល។ ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមនោះ ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនជាច្រើនបានចាកចេញពីផ្ទះសម្បែងរបស់ពួកគេ ហើយបានក្លាយជាជនភៀសខ្លួន ដែលជាបញ្ហាគន្លឹះរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។

នៅឆ្នាំ ១៩៦៧ ក្នុងសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ អ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់តំបន់វេសប៊ែង តំបន់ហ្គាហ្សា ភ្នំហ្គោឡាន (Golan Heights) និងឧបទ្វីបស៊ីណាយ (Sinai Peninsula)។ តាមវិគីភីឌា តំបន់ទាំងនោះ លើកលែងតែឧបទ្វីបស៊ីណាយ នៅតែស្ថិតក្រោមការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែលរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។

នៅឆ្នាំ ១៩៨៧ ការតវ៉ាដ៏ធំនៅតំបន់ហ្គាហ្សា ដែលគេស្គាល់ថាជាអ៊ីនទីហ្វាដាលើកទីមួយ (First Intifada) បានផ្ទុះឡើង។ បន្ទាប់មក នៅ ១៣ កញ្ញា ១៩៩៣ លោក Yitzhak Rabin នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល លោក Bill Clinton ប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិក និងលោក Yasser Arafat មេដឹកនាំប៉ាឡេស្ទីន បានជួបគ្នានៅវិមានស ក្នុងឱកាសកិច្ចព្រមព្រៀងអូស្លូ។ ក្រោយមក ជម្លោះបានបន្ត រួមទាំងអ៊ីនទីហ្វាដាលើកទីពីរ ការតវ៉ាប្រឆាំងការសាងសង់របាំងបំបែកនៅវេសប៊ែង ដូចជានៅទីក្រុង Bil'in ក្នុងឆ្នាំ ២០០៥ និងការវាយប្រហារដោយអ្នកបំផ្ទុះខ្លួនឯងរបស់ក្រុម Hamas លើរថយន្តក្រុងនៅ Tel Aviv។ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងការទូតក៏បានបន្ត ដោយនៅ ៤ មិថុនា ២០០៣ លោក George W. Bush ប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិក បានជួបលោក Ariel Sharon នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល និងលោក Mahmoud Abbas មេដឹកនាំប៉ាឡេស្ទីន នៅទីក្រុង Aqaba ប្រទេសហ្សកដានី ដើម្បីពិភាក្សាអំពីដំណើរការសន្តិភាព ហើយនៅឆ្នាំ ២០១៣ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិកលោក John Kerry បានជួបគណៈប្រតិភូអារ៉ាប់ស្តីពីគំនិតផ្តួចផ្តើមសន្តិភាពអារ៉ាប់នៅទីក្រុងប៉ារីស។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា សិទ្ធិប្រើប្រាស់ទឹកគឺជាបញ្ហាគន្លឹះមួយនៃជម្លោះ។ នៅតំបន់វេសប៊ែង ការផ្គត់ផ្គង់ទឹកមានការលំបាក ដោយប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនមួយចំនួននៅតំបន់ភ្នំ Hebron ត្រូវទិញទឹកពីរថយន្តដឹកទឹក។

ជម្លោះក៏ពាក់ព័ន្ធនឹងសេដ្ឋកិច្ច តាមរយៈរបបលិខិតអនុញ្ញាត ការរឹតបន្តឹងសេរីភាពធ្វើដំណើរ និងអាណានិគមអ៊ីស្រាអែលនៅវេសប៊ែង ដូចជាអាណានិគម Ariel និង Ma'ale Adumim ដែលមានហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធបម្រើជីវភាពប្រចាំថ្ងៃ។

ខាងវប្បធម៌ និងសាសនា ក្រុងយេរូសាឡិមជាចំណុចកណ្តាលនៃជម្លោះ ដោយវិគីភីឌាបញ្ជាក់ថា ស្ថានភាពក្រុងយេរូសាឡិម គឺជាបញ្ហាគន្លឹះមួយ ដោយសារទីក្រុងនេះមានទីសក្ការៈរបស់សាសនាធំៗ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ជម្លោះនេះបានផ្ទុះឡើងជាថ្មីយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរក្នុងសង្គ្រាមនៅតំបន់ហ្គាហ្សាឆ្នាំ ២០២៣។ រូបថតពីលើអាកាសក្នុងខែមករា ២០២៥ បង្ហាញពីការបំផ្លិចបំផ្លាញនៅទីក្រុងរ៉ាហ្វា ក្រោយកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលដកថយ និងកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់ចាប់ផ្តើមអនុវត្ត។

សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ជម្លោះនេះជាប្រធានបទអន្តរជាតិដែលគេតាមដានជាប្រចាំ ព្រោះវាប៉ះពាល់ដល់នយោបាយតំបន់ និងការជជែកដេញដោលអន្តរជាតិអំពីមនុស្សធម៌ ជនភៀសខ្លួន និងសន្តិភាពនៅមជ្ឈិមបូព៌ា។ តាមវិគីភីឌា បញ្ហាគន្លឹះដូចជា ជនភៀសខ្លួន អាណានិគម ព្រំដែន និងស្ថានភាពក្រុងយេរូសាឡិម នៅតែជាបញ្ហាដែលជម្លោះនេះបន្តពាក់ព័ន្ធរហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។