ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន (Palestinian Authority - PA) គឺជាស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាលដែលគ្រប់គ្រងដោយគណបក្សហ្វាតា ហើយទទួលបានសិទ្ធិគ្រប់គ្រងផ្នែកស៊ីវិលមួយផ្នែកលើតំបន់វ៉េសប៊ែង ដែលស្ថិតក្រោមការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល។ ស្ថាប័ននេះបានបង្កើតឡើងក្រោមកិច្ចព្រមព្រៀងអូស្លូឆ្នាំ១៩៩៣-១៩៩៥ រវាងអ៊ីស្រាអែល និងអង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន (PLO)។ យោងតាម Wikipedia មុនការបោះឆ្នោតសភាប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ២០០៦ និងជម្លោះបន្ទាប់មក អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនធ្លាប់គ្រប់គ្រងតំបន់ហ្គាហ្សាផងដែរ ប៉ុន្តែបានបាត់បង់ការគ្រប់គ្រងជាក់ស្ដែងទៅឱ្យគណបក្សហាម៉ាស។ ទោះយ៉ាងណា អាជ្ញាធរនេះនៅតែអះអាងសិទ្ធិលើហ្គាហ្សារហូតមក។

ចាប់តាំងពីខែមករា ឆ្នាំ២០១៣ ក្រោយការអនុម័តសេចក្តីសម្រេចលេខ ៦៧/១៩ របស់មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនបានចាប់ផ្ដើមប្រើឈ្មោះជាផ្លូវការថា «រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន» (State of Palestine) នៅលើឯកសាររបស់ខ្លួន។ ការផ្លាស់ប្ដូរនេះមិនប៉ះពាល់ដល់តួនាទី PLO ជាអ្នកតំណាងតែមួយគត់របស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅឆាកអន្តរជាតិឡើយ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមភូមិសាស្ត្រ អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនប្រើប្រាស់អំណាចគ្រប់គ្រងស៊ីវិលលើផ្នែកខ្លះនៃតំបន់វ៉េសប៊ែង ដែលមានផ្ទៃដីសរុបប្រមាណ ៥.៨៦០ គីឡូម៉ែត្រក្រឡា។ យោងតាម Wikipedia តំបន់វ៉េសប៊ែងត្រូវបានបែងចែកជាបីតំបន់ធំៗតាមកិច្ចព្រមព្រៀងអូស្លូ គឺតំបន់ A (ក្រោមការគ្រប់គ្រងស៊ីវិល និងសន្តិសុខរបស់ PA) តំបន់ B (ក្រោមការគ្រប់គ្រងស៊ីវិល PA តែសន្តិសុខរួមគ្នា) និងតំបន់ C (ក្រោមការគ្រប់គ្រងពេញលេញរបស់អ៊ីស្រាអែល)។ ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅវ៉េសប៊ែងមានប្រមាណ ៣ លាននាក់ ដោយមានភាសាអារ៉ាប់ជាភាសាផ្លូវការ។ ទីក្រុងសំខាន់ៗរួមមាន រ៉ាម៉ាឡា (អាសនៈរដ្ឋាភិបាល) ហេប្រុន និងណាប្លុស។ ទោះបី PA អះអាងសិទ្ធិលើហ្គាហ្សាក៏ដោយ ក៏ខ្លួនមិនអាចគ្រប់គ្រងជាក់ស្ដែងនៅទីនោះបានឡើយចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៧។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនបានកកើតឡើងដោយសារកិច្ចព្រមព្រៀងអូស្លូដំបូង ដែលបានចុះហត្ថលេខានៅសេតវិមាន ថ្ងៃទី ១៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៩៣។ តាមការចងក្រងរបស់ Wikipedia លោក យ៉ាស៊ើរ អារ៉ាហ្វាត ប្រធាន PLO បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីទីមួយរបស់អាជ្ញាធរ។ កិច្ចព្រមព្រៀងអូស្លូទី២ នៅឆ្នាំ ១៩៩៥ បានពង្រីកស្វ័យាភិបាលឱ្យ PA លើផ្នែកខ្លះនៃវ៉េសប៊ែង និងហ្គាហ្សា។

បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់លោកអារ៉ាហ្វាតនៅឆ្នាំ២០០៤ លោក ម៉ាហ្មូដ អាបាស បានជាប់ឆ្នោតជាប្រធានាធិបតីនៅឆ្នាំ២០០៥។ ការបោះឆ្នោតសភាប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ២០០៦ បានផ្ដល់ជ័យជម្នះឱ្យគណបក្សហាម៉ាស ដែលនាំឱ្យមានជម្លោះប្រដាប់អាវុធជាមួយហ្វាតានៅឆ្នាំ២០០៧ ហើយហាម៉ាសបានកាន់កាប់ហ្គាហ្សាទាំងស្រុង។ ចាប់ពីពេលនោះមក អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនគ្រប់គ្រងតែវ៉េសប៊ែងប៉ុណ្ណោះ ហើយការបែកបាក់នេះបានរារាំងកិច្ចខិតខំបង្រួបបង្រួម និងការចរចាសន្តិភាព។

នៅឆ្នាំ២០១២ មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានផ្ដល់ឋានៈជារដ្ឋអ្នកសង្កេតការណ៍ដល់ប៉ាឡេស្ទីន ដែលនាំឱ្យអាជ្ញាធរប្រើឈ្មោះ «រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន» ជាផ្លូវការតាំងពីដើមឆ្នាំ២០១៣។ ប៉ុន្តែជម្លោះជាមួយអ៊ីស្រាអែល និងការពង្រីកការតាំងទីលំនៅនៅវ៉េសប៊ែនៅតែជាឧបសគ្គចម្បងសម្រាប់ការបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនពេញលេញ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

សេដ្ឋកិច្ចរបស់ទឹកដីក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនពឹងផ្អែកខ្លាំងលើជំនួយអន្តរជាតិ និងលំហូរប្រាក់ពីពលករប៉ាឡេស្ទីនដែលធ្វើការនៅអ៊ីស្រាអែល។ វិស័យកសិកម្ម ដូចជាការដាំដំណាំអូលីវ ផ្លែក្រូច និងគ្រាប់ធញ្ញជាតិ គឺជាមុខរបរចម្បងនៅតំបន់ជនបទ។ តាម Wikipedia សេដ្ឋកិច្ចត្រូវបានរាំងស្ទះដោយការរឹតត្បិតចលនារបស់អ៊ីស្រាអែល ការបិទខ្ទប់ហ្គាហ្សា និងអស្ថិរភាពនយោបាយ ដែលបណ្ដាលឱ្យអត្រាអត់ការងារធ្វើនៅកម្រិតខ្ពស់ ជាពិសេសក្នុងចំណោមយុវជន។

ផ្នែកវប្បធម៌ ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនមានមោទនភាពលើបេតិកភណ្ឌអារ៉ាប់-អ៊ីស្លាមដ៏សម្បូរបែប។ ទឹកដីនេះជាផ្ទះរបស់ទីតាំងសាសនាសំខាន់ៗដូចជា វិហារអ៊ីស្លាមអាល់អាក់សា និងវិហារគ្រិស្តនៃកំណើតនៅបេថ្លេហិម។ សិល្បៈ តន្ត្រី ម្ហូបអាហារបែបប៉ាឡេស្ទីន ដូចជាម៉ាកលូបេ និងការប៉ាក់ដេរបែបប្រពៃណី (tatreez) ក៏ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយផងដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីននៅតែជាតួអង្គស្នូលក្នុងជម្លោះអ៊ីស្រាអែល-ប៉ាឡេស្ទីនដែលបន្តកើតមាន។ ក្នុងពេលដែលសង្គ្រាមនៅហ្គាហ្សាឆ្នាំ២០២៣-២០២៤ ត្រូវបាន BBC និងសារព័ត៌មានធំៗរាយការណ៍យ៉ាងទូលំទូលាយ តួនាទីរបស់ PA ក្នុងការគ្រប់គ្រងក្រោយសង្គ្រាមត្រូវបានគេពិភាក្សាឡើងវិញ ទោះបីខ្លួនមិនមានឥទ្ធិពលនៅហ្គាហ្សាក៏ដោយ។ របាយការណ៍អន្តរជាតិក៏បានចង្អុលបង្ហាញពីការធ្លាក់ចុះនៃការគាំទ្រសាធារណៈចំពោះរដ្ឋាភិបាល PA និងការអំពាវនាវឱ្យមានកំណែទម្រង់ស៊ីជម្រៅ។

កម្ពុជា ជាសមាជិកអង្គការសហប្រជាជាតិ បានទទួលស្គាល់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនតាំងពីឆ្នាំ១៩៨៨ ហើយតែងគាំទ្រដំណោះស្រាយទ្វេរដ្ឋ (two-state solution) ដោយអំពាវនាវឱ្យមានការចរចាសន្តិភាពឡើងវិញ។ បញ្ហាប៉ាឡេស្ទីនក៏ត្រូវបានពិភាក្សានៅវេទិកាអាស៊ាន និងពហុភាគីនានា ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីកង្វល់រួមអំពីសន្តិភាពនិងសន្តិសុខក្នុងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា។