ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនគឺជាក្រុមជាតិអារ៉ាប់ដើមកំណើតនៅតំបន់ប៉ាឡេស្ទីន ដោយមានវត្តមានបន្តរាប់ពាន់ឆ្នាំនៅក្នុងទឹកដីនេះ។ ពួកគេមានអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌និងជាតិសាសន៍រួមគ្នា និងមានទំនាក់ទំនងភាសាវិទ្យានិងវប្បធម៌ជិតស្និទ្ធជាមួយជនជាតិអារ៉ាប់ដទៃទៀតនៅតំបន់ឡេវ៉ង់។ ប៉ុន្តែពួកគេបានអភិវឌ្ឍនូវប្រវត្តិសាស្ត្រពិសេសនិងអត្តសញ្ញាណជាតិដាច់ដោយឡែក ដែលរួមចំណែកដោយការតស៊ូដើម្បីស្វ័យសិទ្ធិ និងការតស៊ូដើម្បីទឹកដីកំណើតរបស់ពួកគេ។ បច្ចុប្បន្នជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនរស់នៅក្នុងដែនដីប៉ាឡេស្ទីនរួមមានវ៉េសប៊ែង ហ្កាហ្សា និងក្នុងរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល ព្រមទាំងសហគមន៍ជនភៀសខ្លួននៅទូទាំងពិភពលោក។ ពួកគេភាគច្រើនជាសាសនាស៊ុននីអ៊ីស្លាម តែក៏មានសហគមន៍គ្រិស្តសាសនាដ៏ធំផងដែរ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រប៉ាឡេស្ទីនស្ថិតនៅចន្លោះសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេនិងទន្លេហ្សកដានី គ្របដណ្តប់ទឹកដីដែលបច្ចុប្បន្នជាដែនដីហ្កាហ្សា វ៉េសប៊ែង និងផ្នែកខាងជើងនៃរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល។ យោងតាមការប៉ាន់ប្រមាណ មានជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ១៤ លាននាក់នៅទូទាំងពិភពលោក ដោយភាគច្រើនជាជនភៀសខ្លួន ឬកូនចៅរបស់ពួកគេ។ ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីនភាគច្រើនរស់នៅក្នុងជំរំនៅប្រទេសហ្សកដានី លីបង់ ស៊ីរី និងនៅវ៉េសប៊ែងនិងហ្កាហ្សាផងដែរ។ ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននិយាយភាសាអារ៉ាប់ជាចម្បង ដោយមានគ្រាមភាសាខុសគ្នារវាងតំបន់។ សាសនាសំខាន់រួមមានសាសនាស៊ុននីអ៊ីស្លាម (ភាគច្រើន) និងសហគមន៍គ្រិស្តសាសនា (អូស្សូដកក្រិក ឡាទីន និងដទៃទៀត) ព្រមទាំងជនជាតិដ្រូស និងសាម៉ារីតានតូចៗ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនភ្ជាប់យ៉ាងជ្រាលជ្រៅទៅនឹងតំបន់ដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយអាណាចក្រផ្សេងៗ រួមមាន រ៉ូម៉ាំង ប៊ីហ្សង់ទីន និងអ៊ីស្លាម រហូតដល់ការគ្រប់គ្រងរបស់អូតូម៉ង់ (១៥១៦-១៩១៧) និងការទទួលបានអាណត្តិពីចក្រភពអង់គ្លេសបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទី១។ យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ការយល់ដឹងអំពីអត្តសញ្ញាណជាតិប៉ាឡេស្ទីនកាន់តែច្បាស់ឡើងនៅដើមសតវត្សរ៍ទី២០ ជាពិសេសជាមួយនឹងការងាររបស់អ្នកនិពន្ធដូចជា ខាលីល បេដាស (Khalil Beidas) និងកាសែត "ហ្វាឡាស្ទីន" (Filastin) ដែលបានផ្សព្វផ្សាយពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" សម្រាប់ប្រជាជននេះចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩១១។

ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី១ ចក្រភពអង់គ្លេសបានគ្រប់គ្រងប៉ាឡេស្ទីនក្រោមអាណត្តិ ហើយសេចក្តីប្រកាស Balfour ឆ្នាំ១៩១៧ បានគាំទ្រការបង្កើត "ស្រុកកំណើតជាតិសម្រាប់ជនជាតិជ្វីហ្វ" ដែលបង្កឱ្យមានភាពតានតឹងនឹងប្រជាជនអារ៉ាប់ដើម។ ការបះបោរប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៣៦-១៩៣៩ គឺជាការតស៊ូប្រឆាំងអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វ និងការគ្រប់គ្រងរបស់អង់គ្លេស។ នៅឆ្នាំ១៩៤៧ អង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុម័តផែនការបែងចែកប៉ាឡេស្ទីនជារដ្ឋអារ៉ាប់និងរដ្ឋជ្វីហ្វ ប៉ុន្តែប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននិងប្រទេសអារ៉ាប់បានបដិសេធ ដែលនាំទៅដល់សង្គ្រាមឆ្នាំ១៩៤៨ និងការបង្កើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល។ ជាលទ្ធផល ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ៧០០,០០០ នាក់បានក្លាយជាជនភៀសខ្លួន ដែលគេហៅថា "ណាក់បា" (Nakba) មានន័យថាមហន្តរាយ។

សង្រ្គាមឆ្នាំ១៩៦៧ បានពង្រីកការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែលលើវ៉េសប៊ែង ហ្កាហ្សា និងក្រុងហ្សេរុយសាឡឹមខាងកើត ដែលនាំឲ្យមានការតស៊ូប្រដាប់អាវុធនិងការទូតរបស់អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន (PLO) ដឹកនាំដោយលោក យ៉ាសើរ អារ៉ាហ្វាត (Yasser Arafat)។ កិច្ចព្រមព្រៀងអូស្លូនៅឆ្នាំ១៩៩៣ បានបង្កើតអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន ដែលជាជំហានឆ្ពោះទៅរករដ្ឋឯករាជ្យ។ នៅឆ្នាំ១៩៨៨ ក្រុមប្រឹក្សាជាតិប៉ាឡេស្ទីនបានប្រកាសឯករាជ្យរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន ហើយនៅឆ្នាំ២០១២ អង្គការសហប្រជាជាតិបានផ្តល់ឋានៈជារដ្ឋអ្នកសង្កេតការណ៍មិនជាសមាជិកដល់ប៉ាឡេស្ទីន។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ការប៉ះទង្គិចនិងការដាំទីលំនៅនៅតែបន្តរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនភាគច្រើនពឹងផ្អែកលើកសិកម្ម (ដូចជាដំណាំអូលីវ និងផ្លែក្រូច) ពាណិជ្ជកម្ម និងការងារនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។ ប៉ុន្តែសេដ្ឋកិច្ចត្រូវបានរឹតត្បិតយ៉ាងខ្លាំងដោយសារការកាន់កាប់ ការបិទខ្ទប់ហ្កាហ្សា និងការដាំទីលំនៅរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅវ៉េសប៊ែង។ វិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចនៅហ្កាហ្សាគឺធ្ងន់ធ្ងរជាពិសេស ដោយមានអត្រាគ្មានការងារខ្ពស់និងការពឹងផ្អែកលើជំនួយមនុស្សធម៌។

វប្បធម៌ប៉ាឡេស្ទីនគឺជាការបញ្ចូលគ្នានៃសម្បត្តិប្រពៃណីនិងសម័យទំនើប។ សិប្បកម្មប្រពៃណីរួមមានការប៉ាក់លើរ៉ូប "ថូបេ" (Thobe) ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីអត្តសញ្ញាណភូមិនិងតំបន់។ ម្ហូបអាហារដែលគេនិយមចូលចិត្តដូចជា "មូសាក់ខាន់" (Musakhan) ជាសាច់មាន់ដាក់លើនំប៉័ង "ហឺមូស" (Hummus) "ហ្វាឡាហ្វេល" (Falafel) និង "កូណាហ្វា" (Künefe) បានក្លាយជាមុខម្ហូបតំណាងជាតិ។ សិល្បៈទំនើបនិងអក្សរសាស្ត្រក៏រីកចម្រើនផងដែរ៖ កំណាព្យរបស់លោក ម៉ាមូដ ដាវីស (Mahmoud Darwish) ត្រូវបានគេចាត់ទុកជាសំឡេងរបស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន ស្នាដៃនិពន្ធរបស់អ្នកស្រី សូសាន អាប៊ុលហាវ៉ា (Susan Abulhawa) និងតន្ត្រីដេបកា (Debka) ជារបាំប្រជាប្រិយ។ តន្ត្រីករសម័យថ្មីដូចជា Saint Levant បាននាំវប្បធម៌ប៉ាឡេស្ទីនទៅកាន់ឆាកអន្តរជាតិ។ សារមន្ទីរសិល្បៈ "អ៊ុំ អាល់-ហ្វាម" (Umm al-Fahm) និងរោងភាពយន្ត "អាល់ហាម់ប្រា" (Alhambra) ក៏ជាកន្លែងសម្រាប់ផ្សព្វផ្សាយស្នាដៃសិល្បៈនិងភាពយន្តផងដែរ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

នៅសម័យកាលបច្ចុប្បន្ននេះ ជម្លោះអ៊ីស្រាអែល-ប៉ាឡេស្ទីននៅតែជាវិបត្តិដ៏ស៊ីជម្រៅមួយនៅមជ្ឈឹមបូព៌ា។ យោងតាមរបាយការណ៍ពី BBC និង Al Jazeera សង្គ្រាមនៅហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០២៣-២០២៤ បានបណ្តាលឱ្យមនុស្សស្លាប់រាប់ម៉ឺននាក់ និងវិបត្តិមនុស្សធម៌ដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ រួមទាំងកង្វះអាហារ ថ្នាំពេទ្យ និងការបំផ្លាញហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធស៊ីវិល។ ការដាំទីលំនៅរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅវ៉េសប៊ែងនៅតែបន្ត ដែលរារាំងដល់ក្តីសង្ឃឹមនៃដំណោះស្រាយរដ្ឋពីរ។ ទន្ទឹមនឹងនេះ ចលនាតស៊ូមតិរបស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន និងសកម្មជនទូទាំងពិភពលោកបានបន្តទាមទារយុត្តិធម៌ និងការទទួលស្គាល់សិទ្ធិរបស់ពួកគេ។ នៅឆ្នាំ២០២៤ ការិយាល័យតុលាការព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ (ICC) និងតុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ (ICJ) បានចាប់ផ្តើមសវនាការទាក់ទងនឹងសង្រ្គាមនេះ។

សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ការតាមដានបញ្ហានេះមានសារៈសំខាន់ ដោយសារវាមានឥទ្ធិពលដល់សន្តិភាពនៅមជ្ឈឹមបូព៌ា គោលនយោបាយការបរទេសរបស់ប្រទេសធំៗ និងមនោសញ្ចេតនាមនុស្សធម៌សកល។ ទំនាស់នេះក៏ជាកត្តាសំខាន់ក្នុងទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ និងជាប្រធានបទដែលប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយកម្ពុជាតែងយកចិត្តទុកដាក់។