ទិដ្ឋភាពទូទៅ

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ជម្លោះប៉ាពួគឺជា ជម្លោះប្រដាប់អាវុធដែលកំពុងបន្តនៅក្នុងតំបន់ហ្គីណេថ្មីខាងលិច (Western New Guinea) រវាងរដ្ឋាភិបាលឥណ្ឌូនេស៊ី និងក្រុមចលនាប៉ាពួសេរី (Free Papua Movement) ដែលតស៊ូទាមទារឯករាជ្យ។ បន្ទាប់ពីហុល្លង់បានដកអំណាចអាណានិគមចេញពីតំបន់នេះនៅឆ្នាំ១៩៦២ អង្គការសហប្រជាជាតិបានគ្រប់គ្រងការផ្លាស់ប្តូរជាបណ្តោះអាសន្ន មុនពេលឥណ្ឌូនេស៊ីចូលកាន់កាប់ពេញលេញនៅឆ្នាំ១៩៦៣។

ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ក្រុមប្រដាប់អាវុធប៉ាពួបានធ្វើការតស៊ូបែបយន្តការទាប (low-intensity resistance) ប្រឆាំងនឹងកងទ័ព និងប៉ូលីស រួមជាមួយនឹងចលនាតស៊ូស៊ីវិល និងបាតុកម្មដោយសន្តិវិធី។ ប្រជាជនប៉ាពួជាច្រើនប្រាថ្នាចង់បានឯករាជ្យពេញលេញ ឬការបង្រួបបង្រួមជាមួយប្រទេសប៉ាពួហ្គីណេថ្មី (Papua New Guinea) ហើយបានលើកទង់ផ្កាយព្រឹក (Morning Star flag) ជានិមិត្តរូបនៃការប្រឆាំងនឹងការគាបសង្កត់ពីឥណ្ឌូនេស៊ី។ ទង់នេះត្រូវបានហាមឃាត់ដោយអាជ្ញាធរឥណ្ឌូនេស៊ី ប៉ុន្តែនៅតែត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាសញ្ញានៃអត្តសញ្ញាណប៉ាពួ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

តំបន់ប៉ាពួឋិតនៅលើកោះហ្គីណេថ្មី ដែលជាកោះធំជាងគេទីពីរលើពិភពលោក បន្ទាប់ពីហ្គ្រីនលែន។ ផ្នែកខាងលិចនៃកោះនេះជាកម្មសិទ្ធិរបស់ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី ដែលត្រូវបានបែងចែកជាខេត្តប៉ាពួ និងខេត្តប៉ាពួខាងលិច (West Papua)។ ផ្នែកខាងកើតជាប្រទេសឯករាជ្យមួយឈ្មោះប៉ាពួហ្គីណេថ្មី។ ព្រំដែនរវាងឥណ្ឌូនេស៊ី និងប៉ាពួហ្គីណេថ្មីត្រូវបានកំណត់ដោយមហាអំណាចអាណានិគមកាលពីអតីតកាល។

ប្រជាជនដើមនៅប៉ាពួភាគច្រើនជាជនជាតិដើមមេឡានីសៀ (Melanesian) ដែលមានភាសា និងវប្បធម៌ខុសប្លែកពីប្រជាជនឥណ្ឌូនេស៊ីភាគច្រើនដែលជាជនជាតិម៉ាឡេ។ តាម Wikipedia មានក្រុមជនជាតិដើមជាច្រើនរយក្រុមរស់នៅក្នុងតំបន់នេះ ដោយមានភាសានិយាយខុសៗគ្នាជាច្រើនរយភាសាផងដែរ។ តំបន់នេះក៏សម្បូរទៅដោយជួរភ្នំខ្ពស់ៗ ព្រៃត្រូពិចក្រាស់ និងធនធានធម្មជាតិជាច្រើន ដូចជា មាស ទង់ដែង និងឈើហ៊ុប។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

នៅសម័យអាណានិគម ហុល្លង់បានកាន់កាប់តំបន់ហ្គីណេថ្មីខាងលិចជាផ្នែកមួយនៃឥណ្ឌូនេស៊ីហុល្លង់។ ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ ហុល្លង់បានព្យាយាមរក្សាទឹកដីនេះ ប៉ុន្តែឥណ្ឌូនេស៊ីដែលបានទទួលឯករាជ្យបានទាមទារកម្មសិទ្ធិ។ នៅឆ្នាំ១៩៦២ កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងញូវយ៉ក (New York Agreement) ត្រូវបានចុះហត្ថលេខា ក្រោមសម្ពាធពីសហរដ្ឋអាមេរិក និងអង្គការសហប្រជាជាតិ។

ក្រោមកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ អាជ្ញាធរគ្រប់គ្រងបណ្តោះអាសន្នរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ (UNTEA) បានគ្រប់គ្រងរយៈពេលខ្លី ហើយបន្ទាប់មកបានប្រគល់ទៅឲ្យឥណ្ឌូនេស៊ីនៅឆ្នាំ១៩៦៣។ នៅឆ្នាំ១៩៦៩ ការបោះឆ្នោតតាមប្រព័ន្ធ "សកម្មភាពជ្រើសរើសដោយសេរី" (Act of Free Choice) ត្រូវបានគេរៀបចំឡើង ដែលក្នុងនោះមេដឹកនាំកុលសម្ព័ន្ធមួយចំនួនតូច (ប្រមាណ ១០០០ នាក់) បានបោះឆ្នោតគាំទ្រការរួមបញ្ចូលជាមួយឥណ្ឌូនេស៊ី។ ទោះជាយ៉ាងណា អ្នកតស៊ូឯករាជ្យនិយមប៉ាពួបានបដិសេធថា នេះមិនមែនជាការបោះឆ្នោតប្រជាធិបតេយ្យពិតប្រាកដឡើយ ហើយថាសំឡេងភាគច្រើននៃប្រជាជនប៉ាពួមិនត្រូវបានយកមកពិចារណាឡើយ។

ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ក្រុមប្រដាប់អាវុធប៉ាពួ ដែលក្រោយមកត្រូវបានរៀបចំជាចលនាប៉ាពួសេរី (OPM) បានធ្វើសង្គ្រាមទ័ពព្រៃប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងឥណ្ឌូនេស៊ី។ តាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia កងទ័ពឥណ្ឌូនេស៊ីត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ថាបានប្រព្រឹត្តិការរំលោភសិទ្ធិមនុស្សជាច្រើន រួមទាំងការសម្លាប់ក្រៅប្រព័ន្ធតុលាការ ការធ្វើទារុណកម្ម ការបាត់ខ្លួនដោយបង្ខំ និងការរំលោភសេពសន្ថវៈ។ យុទ្ធនាការយោធាធំៗត្រូវបានអនុវត្តក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ និងឆ្នាំ១៩៨០ ដែលបណ្តាលឲ្យមានជនស៊ីវិលស្លាប់ និងរបួសជាច្រើន។

ក្រោយពីការដួលរលំនៃរបបសហាតូ (Soeharto) ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៨ ឥណ្ឌូនេស៊ីបានផ្តល់ស្វ័យភាពពិសេសដល់ខេត្តប៉ាពួនៅឆ្នាំ២០០១ ប៉ុន្តែច្បាប់នេះត្រូវបានគេអនុវត្តមិនបានល្អ និងមិនបានបញ្ឈប់ការទាមទារឯករាជ្យឡើយ។ តាម Wikipedia អំពើហិង្សានៅតែបន្តកើតមាន ទោះបីមានកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងចរចាសន្តិភាពខ្លះក៏ដោយ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

តំបន់ប៉ាពួសម្បូរទៅដោយធនធានធម្មជាតិ ដូចជា មាស ទង់ដែង ឧស្ម័នធម្មជាតិ និងឈើ។ អណ្តូងរ៉ែហ្គ្រាសប៊ើក (Grasberg mine) ដែលដំណើរការដោយក្រុមហ៊ុន Freeport-McMoRan គឺជាអណ្តូងរ៉ែមាសធំជាងគេមួយនៅលើពិភពលោក ហើយក៏ជាប្រភពចំណូលធំសម្រាប់រដ្ឋាភិបាលឥណ្ឌូនេស៊ីដែរ។ ទោះជាយ៉ាងណា ការកេងប្រវ័ញ្ចនេះបានបង្កឲ្យមានការបំផ្លាញបរិស្ថានយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ រួមទាំងការបំពុលទឹក និងការកាប់ព្រៃឈើជាដើម។

យោងតាម Wikipedia ចំណូលពីធនធានទាំងនេះភាគច្រើនមិនបានចូលទៅដល់ប្រជាជនក្នុងតំបន់ឡើយ ហើយសកម្មជនប៉ាពួបានអះអាងថា រដ្ឋាភិបាលឥណ្ឌូនេស៊ីប្រើប្រាស់កម្លាំងយោធាដើម្បីការពារផលប្រយោជន៍សេដ្ឋកិច្ចទាំងនេះ ព្រមទាំងបង្ខំផ្លាស់ទីជនជាតិដើមចេញពីទឹកដីដូនតារបស់ពួកគេ។ ការធ្វើចំណាកស្រុកពីតំបន់ផ្សេងៗនៃប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ីចូលមកប៉ាពួក៏បានបង្កភាពតានតឹងផ្នែកសង្គម និងសេដ្ឋកិច្ចបន្ថែមទៀតផងដែរ។

ផ្នែកវប្បធម៌ ប្រជាជនប៉ាពួមានមោទកភាពលើអត្តសញ្ញាណដើមរបស់ពួកគេ ដែលខុសពីអត្តសញ្ញាណជាតិឥណ្ឌូនេស៊ីដែលលេចធ្លោដោយជនជាតិម៉ាឡេ។ ទង់ផ្កាយព្រឹកត្រូវបានហាមឃាត់ ប៉ុន្តែនៅតែជានិមិត្តរូបដ៏មានឥទ្ធិពលនៃការតស៊ូ។ សិល្បៈប្រពៃណីដូចជា ការឆ្លាក់ឈើ របាំ និងតន្ត្រី ក៏ជាផ្នែកមួយនៃការបង្ហាញវប្បធម៌ដែលបែងចែកពួកគេពីឥណ្ឌូនេស៊ីដីគោក។ ការគាបសង្កត់ផ្នែកវប្បធម៌ និងការហាមឃាត់ការប្រើប្រាស់ទង់ផ្កាយព្រឹក ត្រូវបានក្រុមសិទ្ធិមនុស្សថ្កោលទោសថាជាការរំលោភសេរីភាពបញ្ចេញមតិ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

យោងតាម Wikipedia ជម្លោះប៉ាពួនៅតែបន្តកើតមានរហូតដល់បច្ចុប្បន្ន ដោយមានការផ្ទុះអំពើហិង្សាជាបន្តបន្ទាប់រវាងកងកម្លាំងឥណ្ឌូនេស៊ី និងក្រុមប្រដាប់អាវុធប៉ាពួ។ ការតវ៉ាដោយសន្តិវិធីក៏ត្រូវបានរាយការណ៍ថាកើតមានជាញឹកញាប់ ជាពិសេសនៅថ្ងៃខួបអនុស្សាវរីយ៍នានា ប៉ុន្តែជារឿយៗត្រូវបានបង្ក្រាបដោយអាជ្ញាធរ។ អ្នកកាសែតបរទេសត្រូវបានហាមឃាត់មិនឲ្យចូលទៅរាយការណ៍ក្នុងតំបន់ជាច្រើន ដែលធ្វើឲ្យការផ្ទៀងផ្ទាត់ព័ត៌មានមានការលំបាក។

ក្នុងនាមជាសមាជិកស្នូលនៃអាស៊ាន ស្ថិរភាពរបស់ឥណ្ឌូនេស៊ីមានសារៈសំខាន់សម្រាប់តំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ទាំងមូល។ ជម្លោះដែលអូសបន្លាយនេះអាចជះឥទ្ធិពលដល់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ច និងសន្តិសុខក្នុងតំបន់។ សហគមន៍អន្តរជាតិ រួមទាំងប្រទេសនៅប៉ាស៊ីហ្វិក បានបន្តអំពាវនាវឲ្យមានការសន្ទនាសន្តិភាព និងការគោរពសិទ្ធិមនុស្សនៅប៉ាពួ។ ក្រុមអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលជាច្រើនបានធ្វើយុទ្ធនាការដើម្បីទាក់ទាញចំណាប់អារម្មណ៍ពិភពលោកចំពោះស្ថានភាពនេះ។

សម្រាប់អ្នកអាននៅកម្ពុជា ការយល់ដឹងអំពីជម្លោះប៉ាពួអាចជួយបង្កើនទស្សនៈអំពីបញ្ហាជនជាតិដើមភាគតិច និងសិទ្ធិមនុស្សនៅក្នុងតំបន់។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយសារឥណ្ឌូនេស៊ីជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចនៅអាស៊ាន ការផ្លាស់ប្តូរណាមួយក្នុងប្រទេសនេះអាចមានផលប៉ះពាល់ដល់ទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្ម និងនយោបាយនៅកម្ពុជាផងដែរ។