ប៉ារ៉ាស៊ីតនិយម

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia បារ៉ាស៊ីតនិយម គឺជាទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធរវាងប្រភេទសារពាង្គកាយពីរ ដែលសារពាង្គកាយមួយ ហៅថាបារ៉ាស៊ីត រស់នៅលើឬក្នុងសារពាង្គកាយមួយទៀត ហៅថាម្ចាស់ ហើយបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់ម្ចាស់នោះ។ អ្នកជំនាញខាងសត្វល្អិត លោក E. O. Wilson បានពណ៌នាពីវិធីស្វែងរកអាហាររបស់បារ៉ាស៊ីតថា "ជាមំសាសីដែលស៊ីចំណីជាផ្នែកតូចៗជាងមួយ"។

បារ៉ាស៊ីតមានភាពចម្រុះយ៉ាងទូលំទូលាយ ចាប់ពីប្រូតូហ្សូអាកោសិកាតែមួយ ដូចជាភ្នាក់ងារបង្កជំងឺគ្រុនចាញ់ ជំងឺងងុយដេក និងជំងឺរាគរូសអាមីប៊ីក រហូតដល់សត្វ ដូចជាព្រូនក្នុងពោះវៀន ចៃ មូស និងសត្វប្រចៀវបឺតឈាម។ បារ៉ាស៊ីតក៏រួមមានផ្សិត ដូចជាផ្សិតទឹកឃ្មុំ និងភ្នាក់ងារបង្កជំងឺស្រែង និងរុក្ខជាតិបារ៉ាស៊ីត ដូចជា mistletoe, dodder និង broomrapes។ បារ៉ាស៊ីតអាចរកឃើញនៅស្ទើរគ្រប់ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី និងជះឥទ្ធិពលដល់សុខភាពមនុស្ស កសិកម្ម និងជីវចម្រុះ។

ប្រភេទ និងលក្ខណៈ

ប្រភព: Wikipedia

តាម Wikipedia បារ៉ាស៊ីតត្រូវបានចាត់ថ្នាក់តាមទីតាំងរស់នៅ ដូចជា ectoparasite (រស់នៅខាងក្រៅ) និង endoparasite (រស់នៅខាងក្នុង)។ ឧទាហរណ៍ ចៃគឺជា ectoparasite ខណៈដង្កូវទាក Taenia solium ជា endoparasite ដែលរស់ក្នុងពោះវៀនមនុស្ស និងមានសរីរាង្គតោងដូចជា ទំពក់ និងសន្ទះបឺត។

បារ៉ាស៊ីតក៏អាចត្រូវបានកំណត់តាមវិធីចម្លងផងដែរ។ ប្រភេទឆ្លងតាមអាហារ (trophically transmitted) ដូចជា Clonorchis sinensis ព្រូនថ្លើម ឆ្លងទៅមនុស្សតាមការបរិភោគត្រីមិនឆ្អិន។ ប្រភេទឆ្លងតាមវ៉ិចទ័រ (vector-transmitted) ដូចជា Trypanosoma ដែលបង្កជំងឺងងុយដេក ពឹងផ្អែកលើសត្វរុយ tsetse ដើម្បីចម្លង។ មានប្រភេទពិសេសផ្សេងទៀតដូចជា parasitoid ដែលកូនរបស់វាស៊ីម្ចាស់រហូតដល់ស្លាប់ (ឧទាហរណ៍ សត្វត្រដក់ខ្លះ) និងបារ៉ាស៊ីតដែលគ្រប់គ្រងឥរិយាបទម្ចាស់ ដូចជា Toxoplasma gondii ដែលអាចធ្វើឲ្យសត្វកណ្តុរបាត់បង់ការភ័យខ្លាចចំពោះសត្វឆ្មា។

ប្រវត្តិសិក្សា

ប្រភព: Wikipedia

ការសិក្សាអំពីបារ៉ាស៊ីតមានប្រវត្តិវែងឆ្ងាយ។ យោងតាម Wikipedia នៅឆ្នាំ១៦៨៤ លោក Francesco Redi បានបោះពុម្ភសៀវភៅ "Osservazioni intorno agli animali viventi che si trovano negli animali viventi" ដែលបង្ហាញថាសត្វដែលរស់ក្នុងសត្វដទៃ មិនមែនកើតដោយឯកឯង ដូចការយល់ឃើញពីមុនទេ។ នេះជាជំហានដ៏សំខាន់ក្នុងការបដិសេធទ្រឹស្តីកំណើតឯកឯង។

ការបោះជំហានទៅមុខយ៉ាងធំបានកើតឡើងនៅចុងសតវត្សទី១៩ នៅពេលដែលលោក Ronald Ross បានធ្វើពិសោធន៍ដើម្បីបញ្ជាក់ថា មូសជាអ្នកចម្លងបារ៉ាស៊ីតគ្រុនចាញ់ (Plasmodium) ទៅមនុស្ស។ ការរកឃើញនេះបានធ្វើឲ្យគាត់ទទួលបានពានរង្វាន់ណូបែលផ្នែកវេជ្ជសាស្ត្រនៅឆ្នាំ១៩០២ ហើយបានបង្កើតមូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់យុទ្ធសាស្ត្រគ្រប់គ្រងជំងឺតាមរយៈការកំចាត់មូស។

ផលប៉ះពាល់សុខភាព និងសេដ្ឋកិច្ច

ប្រភព: Wikipedia

តាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia បារ៉ាស៊ីតបង្កជំងឺជាច្រើនដល់មនុស្ស។ ជំងឺគ្រុនចាញ់តែមួយមុខ បណ្តាលឲ្យមានករណីឈឺរាប់រយលានករណី និងស្លាប់ជាង ៤០០ ០០០ នាក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ភាគច្រើនជាកុមារនៅអនុតំបន់សាហារ៉ាអាហ្រ្វិក។ ជំងឺបារ៉ាស៊ីតដទៃទៀតដូចជា ជំងឺងងុយដេក ជំងឺលីម (Lyme disease) និងការឆ្លងព្រូនក្នុងពោះវៀន ក៏ប៉ះពាល់ដល់មនុស្សរាប់លាននាក់នៅទូទាំងពិភពលោក។

នៅក្នុងវិស័យកសិកម្ម បារ៉ាស៊ីតដូចជាផ្សិតទឹកឃ្មុំ (Armillaria mellea) អាចបំផ្លាញដើមឈើ និងដំណាំ បណ្តាលឲ្យខាតបង់សេដ្ឋកិច្ចធំធេង។ ទោះជាយ៉ាងណា គេក៏អាចទាញយកប្រយោជន៍ពីបារ៉ាស៊ីតដែរ។ ការប្រើប្រាស់សត្វល្អិត parasitoid ដូចជា Encarsia formosa ដើម្បីគ្រប់គ្រងសត្វចង្រៃក្នុងកសិកម្ម គឺជាវិធីគ្រប់គ្រងជីវសាស្រ្តដែលកាត់បន្ថយការពឹងផ្អែកលើថ្នាំគីមី និងមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

សព្វថ្ងៃនេះ ប្រធានបទបារ៉ាស៊ីតនៅតែមានសារៈសំខាន់ខ្លាំង ជាពិសេសសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា។ ប្រទេសកម្ពុជាស្ថិតក្នុងតំបន់ដែលមានការរាលដាលនៃជំងឺគ្រុនចាញ់ និងជំងឺគ្រុនឈាម ដែលចម្លងដោយមូស។ ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុកំពុងធ្វើឲ្យតំបន់រស់នៅរបស់មូសពង្រីក បង្កើនហានិភ័យនៃការផ្ទុះជំងឺ។

ទន្ទឹមនឹងនេះ តាមការចុះផ្សាយរបស់ Wikipedia ការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រកំពុងស្វែងរកដំណោះស្រាយច្នៃប្រឌិត។ ឧទាហរណ៍ ការប្រើប្រាស់បាក់តេរី Wolbachia ដែលជាអង់ដូស៊ីមប៊ីយ៉ុង (endosymbiont) ក្នុងសត្វល្អិត ដើម្បីរារាំងការចម្លងមេរោគដូចជា វីរុសគ្រុនឈាម និងវីរុសហ្ស៊ីកា។ គម្រោងសាកល្បងប្រើប្រាស់វិធីនេះកំពុងកើតមាននៅកម្ពុជា និងប្រទេសក្នុងតំបន់ ដោយបង្ហាញពីសក្តានុពលក្នុងការកាត់បន្ថយការចម្លងជំងឺយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាព។

លើសពីនេះ យោងតាម Wikipedia ការកើនឡើងនូវភាពធន់នឹងថ្នាំរបស់បារ៉ាស៊ីត ដូចជាបារ៉ាស៊ីតគ្រុនចាញ់ដែលធន់នឹងថ្នាំ artemisinin នៅតំបន់មេគង្គធំ (រួមទាំងកម្ពុជា) បានក្លាយជាកង្វល់សុខភាពសាធារណៈដ៏ធំមួយ។ ដូច្នេះ ការយល់ដឹង និងគ្រប់គ្រងបារ៉ាស៊ីតនៅតែជាអាទិភាពស្រាវជ្រាវ និងគោលនយោបាយចាំបាច់។