ជនជាតិប៉ាស្តុន

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវីគីភីឌា ជនជាតិប៉ាស្តុន (Pashtuns) ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រថាជាជនជាតិ «អាហ្វហ្គង់» គឺជាក្រុមជនជាតិអ៊ីរ៉ង់មួយ ដែលរស់នៅភាគខាងត្បូងនិងខាងកើតនៃប្រទេសអាហ្វហ្គង់ស្ថាន និងភាគពាយព្យនៃប្រទេសប៉ាគីស្ថាន។ ពួកគេជាក្រុមជនជាតិធំបំផុតក្នុងប្រទេសអាហ្វហ្គង់ស្ថាន បើគិតតាមចំនួនប្រជាជន និងជាក្រុមជនជាតិធំបំផុតទីពីរក្នុងប្រទេសប៉ាគីស្ថាន។ ភាសាកំណើតរបស់ពួកគេគឺភាសាប៉ាស្តូ (Pashto) ដែលជាភាសាមួយក្នុងក្រុមភាសាអ៊ីរ៉ង់ខាងកើត។ ភាគច្រើននៃពួកគេគឺជាមូស្លីមស៊ុននី។

វីគីភីឌាក៏បានពន្យល់ថា រហូតដល់ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ ពួកប៉ាស្តុនត្រូវបានគេហៅថាជា «អាហ្វហ្គង់»។ ទោះយ៉ាងណារដ្ឋធម្មនុញ្ញអាហ្វហ្គង់ស្ថានឆ្នាំ១៩២៣ បានចាប់ផ្ដើមប្រើពាក្យ «អាហ្វហ្គង់» ដើម្បីសំគាល់ពលរដ្ឋទាំងអស់នៃព្រះរាជាណាចក្រដើម្បីបង្កើតអត្តសញ្ញាណជាតិអាហ្វហ្គង់ស្ថានរួម។ ដូច្នេះសព្វថ្ងៃពាក្យ «អាហ្វហ្គង់» សំដៅលើពលរដ្ឋអាហ្វហ្គង់ស្ថានទូទៅ ឯ «ប៉ាស្តុន» សំដៅលើក្រុមជនជាតិនេះផ្ទាល់។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវីគីភីឌា តំបន់ប្រពៃណីនៃជនជាតិប៉ាស្តុនត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាតំបន់ «ប៉ាស្តុនហ្ឋាន» (Pashtunistan) ដែលគ្របដណ្ដប់តំបន់ភ្នំនៃហិម៉ាឡៃយ៉ានិងហិណ្ឌូគូស ចាប់ពីភាគខាងត្បូងនិងខាងកើតនៃអាហ្វហ្គង់ស្ថាន រហូតដល់ភាគពាយព្យនៃប៉ាគីស្ថាន។ ផែនទីបង្ហាញពីតំបន់នេះ ដែលមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងអតីតសហភាពសូវៀតនៅភាគខាងជើង អ៊ីរ៉ង់នៅភាគខាងលិចឆៀងខាងកើត និងតំបន់ដែលឥណ្ឌាទាមទារជាមួយប៉ាគីស្ថាននៅភាគខាងកើតនាដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០។

ប្រជាជនប៉ាស្តុនភាគច្រើនរស់នៅក្នុងខេត្តដូចជាកាដាហារ៉ាស់ ហេលមុន ហ្គាហ្សនី និងខាងសាហានៅអាហ្វហ្គង់ស្ថាន និងខេត្តខ្រែប៊ឺរប៉ាកហ្តុនវ៉ា និងភាគខាងជើងនៃបាលូឈីស្ថានក្នុងប៉ាគីស្ថាន។ ក៏មានសហគមន៍ប៉ាស្តុនធំៗនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម និងបណ្ដាប្រទេសលោកខាងលិចផងដែរ។ ភាសាប៉ាស្តូត្រូវបាននិយាយជាភាសាផ្លូវការនៅអាហ្វហ្គង់ស្ថាន និងជាភាសាក្នុងតំបន់ទទួលស្គាល់នៅប៉ាគីស្ថាន។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

វីគីភីឌាបានចង្អុលបង្ហាញថា ឫសគល់នៃជនជាតិប៉ាស្តុនអាចត្រូវបានតាមដានតាំងពីសម័យបុរាណ។ ពាក្យ «អាហ្វហ្គង់» ត្រូវបានរកឃើញក្នុងឯកសារបាក់ទ្រីនពីសតវត្សទី៤ ដែលសរសេរជាអក្សរក្រិក ហើយបញ្ជាក់ថា «ទៅកាន់អូរមូហ្សដប៊ុនូខនពីប្រេដាកវ៉ាតាណាន ប្រធាននៃពួកអាហ្វហ្គង់» (αβγανανο)។ នេះជាឯកសារយោងដំបូងបំផុតមួយដែលបញ្ជាក់ពីអត្ថិភាពនៃក្រុមនេះ។

តាមទិន្នន័យប្រវត្តិសាស្ត្រ ជនជាតិប៉ាស្តុនអាចមានទំនាក់ទំនងជាមួយប្រជាជនបុរាណដូចជាពួកប៉ាក់តូន (Pactyan) ដែលត្រូវបានលើកឡើងដោយហេរ៉ូដូទូស (Herodotus) ក្នុងសតវត្សទី៥ មុនគ្រិស្តសករាជ និងពួកសាកា (Saka) ដែលជាអ្នករើសំណែនអ៊ីរ៉ង់នៅតំបន់អាស៊ីកណ្ដាល។ ការសិក្សាពីវីគីភីឌាក៏បង្ហាញថាពួកគេបានដើរតួនាទីក្នុងចក្រភពក្រោយៗដូចជាអាណាចក្រឃូសាន និងចក្រភពហ្កាហ្សានី មុននឹងក្លាយជាកម្លាំងឯករាជ្យនៅសតវត្សរ៍ទី១៨។

អាម៉ាត់ស្ហាហ ឌូរ៉ានី (Ahmad Shah Durrani) ដែលត្រូវបានចាត់ទុកជាស្ថាបនិកនៃប្រទេសអាហ្វហ្គង់ស្ថានទំនើប បានបង្រួបបង្រួមកុលសម្ព័ន្ធប៉ាស្តុននៅឆ្នាំ១៧៤៧ និងបង្កើតចក្រភពឌូរ៉ានី ដែលត្រួតត្រាតំបន់ធំមួយពីអ៊ីរ៉ង់រហូតដល់ឥណ្ឌា។ នៅសតវត្សរ៍ទី១៩ ក្រុមប៉ាស្តុនបានប្រឈមនឹងចក្រភពអង់គ្លេសនៅក្នុងសង្គ្រាមអង់គ្លេស-អាហ្វហ្គង់ស្ថានជាច្រើនលើក។ អាម៉ាត់ស្ហាហ ស៊េរអាលីខាន់ (Sher Ali Khan) ជាមេដឹកនាំមួយរូបដ៏សំខាន់នៅសម័យនោះ ដូចបានឃើញក្នុងរូបថតឆ្នាំ១៨៦៩ នៅពេលលោកជួបប្រទេសឥណ្ឌា។

នៅចុងសតវត្សរ៍ទី២០ ជនជាតិប៉ាស្តុនជាច្រើនបានចូលរួមក្នុងការតស៊ូប្រឆាំងនឹងការកាន់កាប់របស់សហភាពសូវៀត (១៩៧៩-១៩៨៩) ដែលក្រោយមកនាំឱ្យមានការកើតឡើងនៃចលនាតាលីបង់ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤។ យោងតាមវីគីភីឌា តាលីបង់បានកាន់កាប់ភាគច្រើននៃអាហ្វហ្គង់ស្ថាននៅឆ្នាំ១៩៩៦ មុននឹងត្រូវបានផ្ដួលរំលំដោយកម្លាំងចម្រុះដឹកនាំដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនៅឆ្នាំ២០០១។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចរបស់សហគមន៍ប៉ាស្តុនពឹងផ្អែកជាចម្បងលើកសិកម្ម ការចិញ្ចឹមសត្វ និងពាណិជ្ជកម្មឆ្លងដែន។ យោងតាមវីគីភីឌា តំបន់នេះផលិតដំណាំដូចជាស្រម៉ ផ្លែឈើ និងអាភៀន ដោយការដាំអាភៀនបានដើរតួនាទីស្មុគ្រស្មាញក្នុងសេដ្ឋកិច្ចដោយសារជម្លោះនិងអស្ថេរភាព។ ការធ្វើចំណាកស្រុកទៅក្រៅប្រទេសក៏បានបង្កើតចំណូលសំខាន់តាមរយៈការផ្ញើប្រាក់ត្រឡប់មកវិញផងដែរ។

វប្បធម៌ប៉ាស្តុនត្រូវបានកំណត់ដោយក្រមប៉ាស្តុនវ៉ាលី (Pashtunwali) ដែលជាក្រមសីលធម៌ដែលគ្រប់គ្រងជីវិតប្រចាំថ្ងៃ។ យោងតាមវីគីភីឌា គោលការណ៍សំខាន់ៗរួមមានមេលម៉ាស់ទី (melmastia - បដិសណ្ឋារកិច្ច) បាដាល (badal - ការសងសឹក) និងណាណាវ៉ាតេយ (nanawatey - ការជ្រកកោន)។ ភាគច្រើននៃជនជាតិប៉ាស្តុនគឺជាមូស្លីមស៊ុននី ហើយវិហារអ៊ីស្លាមដូចជាវិហារដែលផ្ទុកព្រះពស្ដ្រព្យាការីមូហាម៉ាត់នៅកាដាហា មានសារៈសំខាន់យ៉ាងខ្លាំងខាងជំនឿ។

ទំនៀមទម្លាប់ផ្សេងទៀតរួមមានការស្លៀកពាក់សាល់វ៉ារកាមីសបែបប្រពៃណី តន្ត្រីនិងរបាំអាត់តាន (attan) និងកំណាព្យដោយអ្នកនិពន្ធល្បីៗដូចជាខូស្ហលខាន់ខាត់តាក (Khushal Khan Khattak) និងរ៉ាម៉ានបាបា (Rahman Baba)។ ក្នុងវិស័យកីឡា សហាហ៊ីដអាហ្វ្រីឌី (Shahid Afridi) ជាតំណាងដ៏ល្បីនៃកីឡាគ្រីកគ្រីប៉ាគីស្ថាន ចំណែកម៉ាហ្មូដតារហ្សី (Mahmud Tarzi) បានក្លាយជាអ្នកត្រួសត្រាយផ្នែកសារព័ត៌មានអាហ្វហ្គង់ស្ថាន។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

តួនាទីរបស់ជនជាតិប៉ាស្តុនក្នុងនយោបាយសម័យទំនើបមិនអាចមើលរំលងបានឡើយ។ យោងតាមវីគីភីឌា ក្រុមតាលីបង់ (Taliban) ដែលបច្ចុប្បន្នកាន់អំណាចនៅអាហ្វហ្គង់ស្ថានតាំងពីឆ្នាំ២០២១ មានមូលដ្ឋានដើមពីកុលសម្ព័ន្ធប៉ាស្តុន។ អ្នកការទូតហ្សាលមេយ ខាលីល្សាដ (Zalmay Khalilzad) ជាជនជាតិប៉ាស្តុន-អាមេរិកាំង បានដឹកនាំការចរចារវាងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងតាលីបង់ដែលនាំទៅដល់កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងដូហាក្នុងឆ្នាំ២០២០។ យោងតាមវីគីភីឌា របបតាលីបង់បានបង្កើតច្បាប់រឹតបន្តឹងសិទ្ធិស្ត្រី ដែលត្រូវបានរិះគន់ដោយអង្គការសហប្រជាជាតិ។

ក្រៅពីនេះ តួអង្គប៉ាស្តុនល្បីៗដូចជាម៉ាឡាឡាយូសាហ្វហ្សៃ (Malala Yousafzai) បានឈ្នះរង្វាន់ណូប៊ែលសន្តិភាពឆ្នាំ២០១៤ សម្រាប់ការតស៊ូដើម្បីសិទ្ធិអប់រំនារី ខណៈលោកអ៊ីមរ៉ានខាន់ (Imran Khan) ដែលជាជនជាតិប៉ាស្តុនពីកុលសម្ព័ន្ធនីយ៉ាហ្ស៊ី បានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីប៉ាគីស្ថាន។

សម្រាប់អ្នកអានខ្មែរ ការយល់ដឹងអំពីជនជាតិប៉ាស្តុនមានសារៈសំខាន់ក្នុងការតាមដានព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោកបច្ចុប្បន្ន។ ការអភិវឌ្ឍនៅអាហ្វហ្គង់ស្ថាននិងប៉ាគីស្ថានបានប៉ះពាល់ដល់ស្ថេរភាពតំបន់ វិបត្តិជនភៀសខ្លួន និងការពិភាក្សាស្តីពីសិទ្ធិមនុស្សជាសកល។ ឥទ្ធិពលរបស់ពួកគេលើឆាកអន្តរជាតិនៅតែបន្តកើតមាន គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍តាមដាន។