ភាសាពែរ្ស

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា ភាសាពែរ្ស (ត្រូវបានគេស្គាល់ក្នុងនាមហ្វាស៊ី Farsi នៅអ៊ីរ៉ង់) គឺជាភាសាអ៊ីរ៉ង់ខាងលិចមួយក្នុងក្រុមឥណ្ឌូ‑អ៊ីរ៉ង់ នៃត្រកូលភាសាឥណ្ឌូ‑អឺរ៉ុប។ ភាសានេះមានលក្ខណៈពហុមជ្ឈមណ្ឌល (pluricentric) ពោលគឺមានទម្រង់ស្តង់ដារជាច្រើនដែលអាចយល់គ្នាបាន រួមមាន ពែរ្សអ៊ីរ៉ង់ (Iranian Persian) ពែរ្សដារី (Dari Persian) នៅអាហ្គានីស្ថាន និងពែរ្សតាជីគី (Tajiki Persian) នៅតាជីគីស្ថាន។ តាមវិគីភីឌា ភាសាពែរ្សក៏ត្រូវបាននិយាយដោយប្រជាជនមួយចំនួនធំនៅអ៊ូសបេគីស្ថាន និងក្នុងតំបន់ដែលធ្លាប់ជាផ្នែកនៃពិភពវប្បធម៌អ៊ីរ៉ង់ធំ (Greater Iran)។

ភាសាពែរ្សនៅអ៊ីរ៉ង់ និងអាហ្គានីស្ថាន ប្រើអក្សរពែរ្សដែលកើតចេញពីអក្សរអារ៉ាប់ ដោយសរសេរពីស្តាំទៅឆ្វេង រីឯនៅតាជីគីស្ថានវិញប្រើអក្សរតាជីគីដែលផ្អែកលើអក្សរស៊ីរីលីក ហើយសរសេរពីឆ្វេងទៅស្តាំ។ ដូច្នេះ ភាសាតែមួយនេះមានប្រព័ន្ធសរសេរពីរផ្សេងគ្នា ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីឥទ្ធិពលប្រវត្តិសាស្ត្រ និងនយោបាយ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

តាមវិគីភីឌា ភាសាពែរ្សត្រូវបាននិយាយនៅទូទាំងតំបន់ដ៏ធំទូលាយ គ្របដណ្តប់ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ភាគច្រើននៃអាហ្គានីស្ថាន តាជីគីស្ថាន និងផ្នែកខ្លះនៃអ៊ូសបេគីស្ថាន។ វាជាភាសាផ្លូវការក្នុងប្រទេសទាំងបី ហើយមានសហគមន៍និយាយសំខាន់ៗនៅតាមបណ្តាប្រទេសជុំវិញឈូងសមុទ្រពែរ្ស ដូចជាបារ៉ែន និងអារ៉ាប់រួម។ ផែនទីគ្រាមភាសាដែលបានដកស្រង់ពីវិគីភីឌាបង្ហាញពីការបែងចែកភូមិសាស្ត្រនៃពូជភាសាធំៗ ដែលមានព្រំដែនស្របគ្នានឹងព្រំដែននយោបាយនាពេលបច្ចុប្បន្នមួយផ្នែក។

ភាសាពែរ្សមានគ្រាមភាសាជាច្រើន ប៉ុន្តែជាទូទៅគេចែកជាបីក្រុមធំៗដូចខាងលើ។ ភាសាដារីនៅអាហ្គានីស្ថាន និងតាជីគីនៅតាជីគីស្ថាន មានភាពខុសគ្នាខ្លះៗពីភាសាពែរ្សនៅអ៊ីរ៉ង់ ប៉ុន្តែអ្នកនិយាយនៅតែអាចយល់គ្នាបាន។ ក្រៅពីអ្នកនិយាយដើមកំណើត ភាសាពែរ្សក៏ត្រូវបានសិក្សាជាភាសាទីពីរដោយប្រជាជននៅក្នុងតំបន់ផងដែរ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ប្រវត្តិសាស្ត្រភាសាពែរ្សអាចបែងចែកជាបីសម័យកាល៖ ពែរ្សបុរាណ (Old Persian) ពែរ្សកណ្តាល (Middle Persian) និងពែរ្សថ្មី (New Persian)។ ភាសាពែរ្សបុរាណត្រូវបានប្រើនៅក្នុងអាណាចក្រអាខេមេនីដ (Achaemenid Empire) ប្រមាណពីសតវត្សរ៍ទី៦ មុនគ.ស.។ វាត្រូវបានសរសេរដោយអក្សរគុយនីហ្វម (cuneiform) ហើយត្រូវបានរកឃើញលើសិលាចារឹកនៅពែរសេប៉ូលីស (Persepolis) និងកន្លែងដទៃទៀត។

ដំណាក់កាលពែរ្សកណ្តាល ដែលហៅថាប៉ាឡាវី (Pahlavi) គឺជាភាសាដែលប្រើក្នុងអាណាចក្រសាសានីដ (Sasanian Empire) ពីសតវត្សរ៍ទី៣ ដល់ទី៧ នៃគ.ស.។ វិគីភីឌាកត់សម្គាល់ថា ភាសានេះមានទម្រង់សរសេរផ្សេងៗគ្នា រួមទាំងអក្សរប៉ាឡាវីសិលាចារឹក (Inscriptional Pahlavi) ដូចដែលឃើញនៅលើសិលាចារឹកប៉ៃគូលី (Paikuli) ចន្លោះឆ្នាំ ២៩៣ ដល់ ២៩៧។ វាត្រូវបានប្រើសម្រាប់សំណេរសាសនា និងរដ្ឋបាល។

ភាសាពែរ្សថ្មី បានផុសឡើងនៅប្រហែលសតវត្សរ៍ទី៩ បន្ទាប់ពីការសញ្ជ័យដោយពួកអារ៉ាប់។ តាមវិគីភីឌា ភាសានេះបានទទួលឥទ្ធិពលពីភាសាអារ៉ាប់យ៉ាងខ្លាំង ហើយបានទទួលយកអក្សរអារ៉ាប់មកប្រើ ដោយបន្ថែមអក្សរថ្មីៗខ្លះ។ ចាប់ពីពេលនោះមក ភាសាពែរ្សបានក្លាយជាភាសានៃអក្សរសាស្ត្រ និងការគ្រប់គ្រងដ៏សំខាន់ មានឥទ្ធិពលរហូតដល់ឥណ្ឌា និងអាស៊ីកណ្តាល។ ភស្តុតាងដំបូងនៃការសរសេរភាសាពែរ្សថ្មី រួមមានកំណត់ត្រាលើគម្ពីរគូរ៉ាន ដែលសរសេរដោយអ្នកស្រុកត៊ូស (Tus) នៅឆ្នាំ ៩០៥។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមវិគីភីឌា ភាសាពែរ្សមានតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ជាភាសាវប្បធម៌នៅទូទាំងពិភពអ៊ីរ៉ង់ធំ។ ក្នុងចំណោមស្នាដៃអក្សរសាស្ត្រដែលមានឥទ្ធិពលបំផុតគឺវីរកថា Shahnameh (សៀវភៅនៃព្រះមហាក្សត្រ) និពន្ធដោយ Ferdowsi នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១០។ ស្នាដៃនេះមានប្រវែងរាប់ម៉ឺនឃ្លា ហើយបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការថែរក្សាភាសាពែរ្សឲ្យរស់រានក្នុងគ្រាដែលឥទ្ធិពលភាសាអារ៉ាប់កំពុងខ្លាំង។

ក្រៅពី Shahnameh ស្នាដៃដូចជា Kalilah va Dimna ក៏បានផ្សព្វផ្សាយឥទ្ធិពលអក្សរសាស្ត្រពែរ្សទៅកាន់តំបន់ផ្សេងៗ។ ភាសាពែរ្សក៏ត្រូវបានប្រើក្នុងការសរសេរការងារវិទ្យាសាស្ត្រនាសម័យកណ្តាល ដូចជាសាត្រាស្លឹករឹត "Kitab al-Abniya 'an Haqa'iq al-Adwiya" របស់ Abu Mansur Muwaffaq ដែលត្រូវបានចម្លងនៅឆ្នាំ ១០៥៥។ រូបភាពនៃសាត្រាស្លឹករឹតនេះដែលបានថតចេញពីបណ្ណាល័យជាតិអូទ្រីសបង្ហាញពីភាពស្រស់ស្អាតនៃការសរសេរភាសាពែរ្ស។

ឥទ្ធិពលវប្បធម៌ពែរ្សបានសាយភាយទៅកាន់តុលាការនៃចក្រភពអូតូម៉ង់ និងចក្រភពម៉ុងហ្គោលនៅឥណ្ឌា។ នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា កំណាព្យពែរ្សត្រូវបានចារឹកនៅលើជញ្ជាំងបន្ទាយ Agra ដែលបញ្ជាក់ពីការប្រើប្រាស់ភាសានេះជាភាសាសិល្បៈ និងអក្សរសាស្ត្រដោយពួកអភិជនក្នុងតំបន់។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

បច្ចុប្បន្នភាសាពែរ្សនៅតែជាភាសាផ្លូវការនៅក្នុងប្រទេសចំនួនបី ហើយដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងនយោបាយតំបន់។ យោងតាមវិគីភីឌា ភាសាទាំងបីទម្រង់នេះនៅតែអាចយល់គ្នាបាន ដែលជួយសម្រួលដល់ការទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសទាំងនេះ។

នៅក្នុងយុគសម័យឌីជីថល ភាសាពែរ្សមានវត្តមានយ៉ាងសកម្មលើអ៊ីនធឺណិត ដោយមានអ្នកប្រើប្រាស់រាប់លាននាក់នៅលើបណ្តាញសង្គម។ ក្ដារចុចស្តង់ដារ ISIRI 9147 សម្រាប់ភាសាពែរ្សត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីផ្តល់ភាពងាយស្រួលក្នុងការវាយអត្ថបទ ខណៈដែលនៅតាជីគីស្ថាន ការផ្សាយពាណិជ្ជកម្មនិងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយក៏ប្រើភាសាតាជីគី (ជាទម្រង់មួយនៃភាសាពែរ្ស) យ៉ាងទូលំទូលាយផងដែរ។

សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ការយល់ដឹងអំពីភាសាពែរ្ស និងតួនាទីរបស់វានៅក្នុងតំបន់អាស៊ីកណ្តាល និងមជ្ឈិមបូព៌ា អាចផ្តល់នូវទស្សនវិស័យដ៏មានតម្លៃចំពោះព្រឹត្តិការណ៍បច្ចុប្បន្ន និងប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់តំបន់មួយដែលកំពុងមានការយកចិត្តទុកដាក់ជាសកល។