ប្រទេសប៉េរូ

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រទេសប៉េរូ ដែលមានឈ្មោះផ្លូវការថា សាធារណរដ្ឋប៉េរូ ស្ថិតនៅភាគខាងលិចនៃទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង។ តាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ប្រទេសនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេសអេក្វាឌ័រ កូឡុំប៊ី ប្រេស៊ីល បូលីវី និងឈីលី ហើយមានឆ្នេរជាប់មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក។ ដោយមានផ្ទៃដី ១,២៨៥,២១៦ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ វាជាប្រទេសធំទី ១៩ លើពិភពលោក និងមានប្រជាជនជាង ៣២ លាននាក់។ រាជធានីលីម៉ាគឺជាទីក្រុងធំបំផុត។ ប៉េរូជាប្រទេសដែលមានជីវចម្រុះខ្ពស់ ដោយមានទេសភាពចាប់ពីឆ្នេរស្ងួត ភ្នំដេស រហូតដល់ព្រៃអាម៉ាហ្សូន។ បេតិកភណ្ឌដ៏ល្បីដូចជាម៉ាជូពីកជូ បានធ្វើឲ្យប្រទេសនេះក្លាយជាគោលដៅទេសចរណ៍សំខាន់។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ប្រភព: Wikipedia

ភូមិសាស្ត្រប៉េរូចែកចេញជាបីតំបន់ធំៗ៖ ឆ្នេរប៉ាស៊ីហ្វិក (Costa), ជួរភ្នំដេស (Sierra) និងព្រៃអាម៉ាហ្សូន (Selva)។ តាម Wikipedia ជួរភ្នំដេសមានកំពូលភ្នំ Huascarán កម្ពស់ ៦,៧៦៨ ម៉ែត្រ ជាចំណុចខ្ពស់បំផុត។ បរិស្ថានចម្រុះបានផ្តល់ជម្រកដល់សត្វបក្សីជាតិ Andean cock-of-the-rock និងប្រភេទជីវចម្រុះជាច្រើនទៀត។ ប្រជាជនភាគច្រើនជាជនជាតិ Mestizo (កូនកាត់) និងជនជាតិដើម Quechua, Aymara។ ភាសាផ្លូវការគឺអេស្ប៉ាញ ប៉ុន្តែភាសា Quechua ក៏ត្រូវបានប្រើប្រាស់ទូលំទូលាយ។ ទីក្រុងលីម៉ាមានប្រជាជនរស់នៅប្រមាណ ១០ លាននាក់ ហើយជាមជ្ឈមណ្ឌលនយោបាយនិងសេដ្ឋកិច្ច។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្រប៉េរូមានឫសគល់តាំងពីអរិយធម៌បុរាណ។ Wikipedia បានរាយការណ៍ថា ទីក្រុង Caral មានអាយុកាលជាង ៥,០០០ ឆ្នាំ ជាទីក្រុងចំណាស់ជាងគេមួយនៅអាមេរិក។ ចក្រភព Inca បានរីកចម្រើននៅសតវត្សទី ១៥ ដោយមានរាជធានីនៅគុស្កូ។ នៅឆ្នាំ ១៥៣៣ ពួកអេស្ប៉ាញបានដណ្តើមយកចក្រភពនេះ និងប្រហារជីវិតស្តេចអាតាហ៊ួលប៉ា។ បន្ទាប់ពីជិត ៣០០ ឆ្នាំក្រោមអាណានិគម ប៉េរូបានប្រកាសឯករាជ្យនៅថ្ងៃទី ២៨ កក្កដា ១៨២១ ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក José de San Martín។ សមរភូមិអាយ៉ាគូឆូក្នុងឆ្នាំ ១៨២៤ បានធានាឯករាជ្យពេញលេញ។

សតវត្សទី ១៩ ប៉េរូបានប្រឈមនឹងសង្គ្រាមប៉ាស៊ីហ្វិក (១៨៧៩-១៨៨៤) ប្រឆាំងឈីលី ដែលធ្វើឲ្យបាត់បង់តំបន់ខ្លះ។ សតវត្សទី ២០ ប្រទេសនេះជួបនឹងរបបយោធា និងជម្លោះផ្ទៃក្នុងជាមួយក្រុម Shining Path។ លោក Alberto Fujimori កាន់អំណាចពីឆ្នាំ ១៩៩០ ដល់ ២០០០ ហើយបានអនុវត្តកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ច ប៉ុន្តែក៏ត្រូវបានរិះគន់ពីបញ្ហាសិទ្ធិមនុស្ស។ សតវត្សទី ២១ បានបន្តឃើញអស្ថិរភាពនយោបាយ ដោយមានការផ្លាស់ប្តូរប្រធានាធិបតីជាច្រើនរូប។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ចប៉េរូពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងលើវិស័យរ៉ែ ដូចជា មាស ទង់ដែង និងស័ង្កសី តាម Wikipedia។ កសិកម្មមានផលិតផលសំខាន់ៗដូចជា គីណូអា (quinoa), កាហ្វេ និងដំឡូង។ ទេសចរណ៍ក៏ជាផ្នែកសំខាន់ ដោយមានកំពង់ផែ Callao ជាច្រកសមុទ្រធំបំផុត។ វប្បធម៌ប៉េរូរួមមានម្ហូបអាហារលំដាប់ពិភពលោក (សេវិចត្រូវបានចុះបញ្ជី UNESCO) របាំម៉ារីណេរ៉ា និងកវីល្បីឈ្មោះ César Vallejo។ សាកលវិទ្យាល័យ San Marcos នៅលីម៉ា បង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៥៥១ ជាគ្រឹះស្ថានឧត្តមសិក្សាចាស់ជាងគេនៅអាមេរិក។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ ប៉េរូបានជួបប្រទះវិបត្តិនយោបាយធ្ងន់ធ្ងរ។ តាម Wikipedia ការដកហូតតំណែងលោក Pedro Castillo កាលពីខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០២២ បង្កឲ្យមានបាតុកម្មទូទាំងប្រទេស ជាពិសេសក្នុងសហគមន៍ដើម ដែលទាមទារកំណែទម្រង់នយោបាយ និងការបោះឆ្នោតមុនកំណត់។ រដ្ឋាភិបាលថ្មីរបស់លោកស្រី Dina Boluarte ប្រឈមមុខនឹងការចោទប្រកាន់ពីការប្រើហិង្សាហួសហេតុ។ វិបត្តិនេះបានប៉ះពាល់ដល់សេដ្ឋកិច្ច និងវិស័យទេសចរណ៍។ សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ប៉េរូអាចជាគំរូសិក្សាអំពីការដោះស្រាយវិបត្តិនយោបាយក្នុងប្រទេសពហុវប្បធម៌ និងផលប៉ះពាល់របស់វាទៅលើស្ថិរភាពតំបន់។