ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ជំងឺរលាកសួត គឺជាស្ថានភាពរលាកដែលកើតឡើងលើសួត ជាពិសេសប៉ះពាល់ដល់ថង់ខ្យល់តូចៗដែលហៅថា អាល់វេអូលី (alveoli)។ តាមការពិពណ៌នារបស់សព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា រោគសញ្ញារបស់ជំងឺនេះរួមមាន ក្អកដែលអាចមានស្លេស្ម ឬក្អកស្ងួត ឈឺទ្រូង គ្រុនក្តៅ និងពិបាកដកដង្ហើម។ កម្រិតធ្ងន់ធ្ងរនៃជំងឺនេះមានភាពប្រែប្រួល អាស្រ័យទៅលើប្រភេទមេរោគ ឬបាក់តេរីដែលបង្កឡើង ព្រមទាំងសុខភាពទូទៅរបស់អ្នកជំងឺ។

ជំងឺនេះអាចបណ្តាលមកពីពពួកមីក្រុបផ្សេងៗ មានដូចជា បាក់តេរី វីរុស និងផ្សិត។ បាក់តេរីទូទៅដែលបង្កជាជំងឺនេះរួមមាន Streptococcus pneumoniae និង Haemophilus influenzae។ ចំណែកឯវីរុសធំៗដូចជា វីរុសគ្រុនផ្តាសាយ និងវីរុស SARS-CoV-2 (ដែលបណ្តាលឲ្យកើតជំងឺកូវីដ-១៩) ក៏ជាមូលហេតុសំខាន់នៃជំងឺរលាកសួតធ្ងន់ធ្ងរដែរ។ វិគីភីឌាបានកត់សម្គាល់ថា ការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យជាទូទៅពឹងផ្អែកលើការថតកាំរស្មីអ៊ិចទ្រូង និងការពិនិត្យសំណាកស្លេស្ម ខណៈដែលការចាត់ថ្នាក់ត្រូវបានធ្វើឡើងតាមទីតាំងនៃការឆ្លង (ដូចជា រលាកសួតស្រួចស្រាល និងរលាកសួតក្នុងមន្ទីរពេទ្យ) និងតាមមូលហេតុដើម។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

យោងតាមវិគីភីឌា ជំងឺរលាកសួតកើតឡើងនៅទូទាំងពិភពលោក ប៉ុន្តែអត្រាឈឺ និងស្លាប់គឺខ្ពស់ជាងនៅក្នុងប្រទេសដែលមានចំណូលទាប និងមធ្យម។ កត្តាហានិភ័យរួមមានភាពក្រីក្រ កង្វះអាហារូបត្ថម្ភ ការបំពុលខ្យល់ក្នុងផ្ទះ (ដូចជាផ្សែងពីចង្ក្រានធ្វើម្ហូប) និងការមិនបានចាក់វ៉ាក់សាំង។ កុមារតូចៗ (អាយុក្រោម ៥ ឆ្នាំ) និងមនុស្សវ័យចំណាស់ (អាយុលើស ៦៥ ឆ្នាំ) គឺជាក្រុមប្រជាជនដែលងាយរងគ្រោះជាងគេ។ ជាពិសេស ជំងឺរលាកសួតជាមូលហេតុចម្បងមួយនៃការស្លាប់របស់កុមារអាយុក្រោម ៥ ឆ្នាំនៅទូទាំងពិភពលោក ដោយក្នុងនោះអត្រាខ្ពស់បំផុតគឺនៅអនុតំបន់សាហារ៉ាទ្វីបអាហ្វ្រិក និងតំបន់អាស៊ីខាងត្បូង។ នៅតាមបណ្តាប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍នានា រួមទាំងប្រទេសក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ កត្តាដូចជាការរស់នៅចង្អៀត និងការបំពុលបរិស្ថាន ក៏ជួយបង្កើនការឆ្លងរាលដាលនៃជំងឺនេះផងដែរ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ជំងឺរលាកសួតត្រូវបានគេស្គាល់ និងពិពណ៌នាតាំងពីសម័យបុរាណមកម៉្លេះ។ វេជ្ជបណ្ឌិតក្រិចបុរាណឈ្មោះ ហ៊ីបពក្រាត (Hippocrates) បានកត់ត្រារោគសញ្ញាដែលស្រដៀងនឹងជំងឺរលាកសួតនៅក្នុងស្នាព្រះហស្ថរបស់គាត់។ នៅសតវត្សទី ១៩ ការរកឃើញថាបាក់តេរីអាចបង្កជាជំងឺរាតត្បាតបាន បាននាំឱ្យមានការយល់ដឹងកាន់តែច្បាស់អំពីមូលហេតុនៃជំងឺរលាកសួត។ តាមការកត់ត្រារបស់វិគីភីឌា លោក ល្វី ប៉ាស្ទ័រ (Louis Pasteur) និងអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដទៃទៀត បានញែកចេញនូវបាក់តេរីបង្កជំងឺរលាកសួតជាលើកដំបូងនៅទសវត្សឆ្នាំ ១៨៨០។

ការរីកចម្រើនផ្នែកវេជ្ជសាស្ត្រនៅសតវត្សទី ២០ បានផ្លាស់ប្តូរការព្យាបាលជំងឺនេះយ៉ាងខ្លាំង។ ការរកឃើញថ្នាំ sulfonamide នៅឆ្នាំ ១៩៣៦ និងថ្នាំអង់ទីប៊ីយ៉ូទិកដូចជា Penicillin បានធ្វើឱ្យអត្រាស្លាប់ដោយសារជំងឺរលាកសួតដោយបាក់តេរីធ្លាក់ចុះគួរឱ្យកត់សម្គាល់។ ក្រោយមក វ៉ាក់សាំងការពារជំងឺរលាកសួតដូចជា PCV (pneumococcal conjugate vaccine) ត្រូវបានបង្កើតឡើង និងដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់ទូលំទូលាយ ជួយកាត់បន្ថយការឈឺ និងស្លាប់យ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាព។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ប្រភព: Wikipedia

ជំងឺរលាកសួតបង្ករបន្ទុកសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងធំធេង ជាពិសេសនៅក្នុងប្រទេសដែលមានប្រព័ន្ធសុខាភិបាលមិនទាន់រឹងមាំ និងកន្លែងដែលប្រជាជនភាគច្រើនមិនមានការធានារ៉ាប់រងសុខភាព។ ការចំណាយរួមមានថ្លៃសម្រាកព្យាបាលនៅមន្ទីរពេទ្យ ថ្នាំព្យាបាល និងការបាត់បង់ប្រាក់ចំណូលពីការឈប់ធ្វើការ។ យោងតាមការប៉ាន់ស្មានដែលបានដកស្រង់ក្នុងវិគីភីឌា ការដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់វ៉ាក់សាំងការពារជំងឺរលាកសួតអាចសន្សំសំចៃថវិកាយ៉ាងច្រើនសម្រាប់ប្រព័ន្ធសុខាភិបាលទូទាំងពិភពលោក ហើយក៏ជួយឲ្យគ្រួសារងើបចេញពីភាពក្រីក្រដែលបណ្តាលមកពីការចំណាយសុខភាពដ៏មហស្សាចផងដែរ។

នៅក្នុងវិស័យវប្បធម៌ ការយល់ខុស និងជំនឿតាមប្រពៃណីមួយចំនួន ជារឿយៗបានរារាំងការស្វែងរកការព្យាបាលដំបូង និងនាំឲ្យស្ថានភាពកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរ។ ទោះយ៉ាងណា យុទ្ធនាការអប់រំសុខភាពសាធារណៈ ដូចជា "ទិវាពិភពលោកប្រយុទ្ធប្រឆាំងជំងឺរលាកសួត" (World Pneumonia Day) បានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការលើកកម្ពស់ការយល់ដឹង និងផ្លាស់ប្តូរឥរិយាបថរបស់សហគមន៍ឲ្យងាកមកពឹងផ្អែកលើឱសថទំនើប និងការការពារតាមបែបវិទ្យាសាស្ត្រ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

ក្នុងបរិបទសកលបច្ចុប្បន្ន ជំងឺរលាកសួតបានទទួលការយកចិត្តទុកដាក់ឡើងវិញជាខ្លាំង បន្ទាប់ពីការរាតត្បាតនៃជំងឺកូវីដ-១៩។ អ្នកជំងឺកូវីដ-១៩ ជាច្រើនបានវិវត្តទៅជាជំងឺរលាកសួតធ្ងន់ធ្ងរ ដែលតម្រូវឱ្យសម្រាកព្យាបាលក្នុងបន្ទប់ថែទាំដែលពឹងផ្អែកខ្លាំង។ វិគីភីឌាបានរៀបរាប់ថា វីរុសដទៃទៀតដូចជា វីរុសផ្តាសាយបក្សី (H5N1) និងវីរុស SARS-CoV (ឆ្នាំ ២០០២-២០០៣) ក៏ធ្លាប់បង្កឲ្យមានការផ្ទុះរាតត្បាតនៃជំងឺរលាកសួតធ្ងន់ធ្ងរដែរ ដោយបញ្ជាក់ពីសក្តានុពលនៃវីរុសក្នុងការបង្កជាវិបត្តិសុខភាពសកល។

លើសពីនេះ បញ្ហាការប្រើថ្នាំអង់ទីប៊ីយ៉ូទិកមិនត្រឹមត្រូវបាននាំឱ្យមានការកើនឡើងនូវពពួកបាក់តេរីដែលធន់នឹងថ្នាំ (multi-drug resistant bacteria) ដូចជា MRSA ដែលធ្វើឲ្យការព្យាបាលជំងឺរលាកសួតកាន់តែមានការលំបាក។ អង្គការសុខភាពពិភពលោក (ដកស្រង់ក្នុងវិគីភីឌា) បានផ្តល់អនុសាសន៍ថា ការចាក់វ៉ាក់សាំង ការកែលម្អអនាម័យ និងការកាត់បន្ថយកត្តាហានិភ័យដូចជាការបំពុលខ្យល់ គឺជាវិធានការចម្បងដើម្បីទប់ស្កាត់ជំងឺនេះនៅទូទាំងពិភពលោក។

សម្រាប់អ្នកអាននៅកម្ពុជា ការយល់ដឹងអំពីជំងឺនេះ និងការចូលរួមក្នុងកម្មវិធីចាក់វ៉ាក់សាំងជាតិ អាចរួមចំណែកការពារកុមារ និងមនុស្សចាស់ពីគ្រោះថ្នាក់នៃជំងឺរលាកសួត ព្រមទាំងជួយកាត់បន្ថយបន្ទុកលើប្រព័ន្ធសុខាភិបាលក្នុងស្រុកផងដែរ។