សម្តេចប៉ាបឡេអូ

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

យោងតាមការចងក្រងរបស់ Wikipedia សម្តេចប៉ាបឡេអូ គឺជាព្រះនាមដែលត្រូវបានជ្រើសប្រើដោយសម្តេចប៉ាបនៃសាសនាកាតូលិកចំនួន ១៣ អង្គ ចាប់តាំងពីសតវត្សទី៥ រហូតដល់សតវត្សទី១៩ ហើយព្រះនាមនេះក៏ត្រៀមសម្រាប់អង្គទី ១៤ នាពេលអនាគតផងដែរ។ ពាក្យ "ឡេអូ" មានប្រភពមកពីភាសាឡាតាំងដែលមានន័យថា "តោ" ដែលជានិមិត្តសញ្ញានៃកម្លាំង និងភាពជាអ្នកដឹកនាំ។

ក្នុងចំណោមសម្តេចប៉ាបដែលមានព្រះនាមឡេអូនេះ មានអង្គសំខាន់ៗមួយចំនួនដែលបានដើរតួនាទីក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ដ៏សំខាន់នៃប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោក ដូចជា សម្តេចប៉ាបឡេអូទី១ ដែលជាអ្នកការពារទីក្រុងរ៉ូមពីអាទីឡា សម្តេចប៉ាបឡេអូទី៣ ដែលបានគ្រងរាជ្យព្រះចៅអធិរាជឆាឡឺម៉ាញ សម្តេចប៉ាបឡេអូទី១០ ដែលជាអ្នកឧបត្ថម្ភសិល្បៈក្រុមហ៊ុន Renaissance និងសម្តេចប៉ាបឡេអូទី១៣ ដែលជាអ្នកនិពន្ធឯកសារសង្គមដ៏មានឥទ្ធិពល។ សម្តេចប៉ាបឡេអូទី១ ក៏ត្រូវបានប្រកាសជាបរិសុទ្ធ (Saint) និងជាអ្នកប្រាជ្ញសាសនា (Doctor of the Church) ដែលធ្វើឲ្យព្រះនាមនេះកាន់តែមានតម្លៃជាប្រវត្តិសាស្ត្រ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

សម្តេចប៉ាបដែលមានព្រះនាមឡេអូភាគច្រើនមានស្រុកកំណើតនៅតំបន់អ៊ីតាលី ជាពិសេសទីក្រុងរ៉ូម និងតំបន់ជុំវិញ។ សម្តេចប៉ាបឡេអូទី១ ជាកូនចៅនៃត្រកូលរ៉ូម៉ាំង ឯសម្តេចប៉ាបឡេអូទី៣ ក៏មានដើមកំណើតនៅរ៉ូមដែរ។ ទោះបីយ៉ាងណា មានអង្គខ្លះដែលមកពីតំបន់ផ្សេងៗ ដូចជា សម្តេចប៉ាបឡេអូទី២ មកពីស៊ីស៊ីលី និងគួរឱ្យកត់សម្គាល់បំផុតគឺ សម្តេចប៉ាបឡេអូទី៩ (ប្រ៊ូណូ វ៉ុន អេហ្គីសហេម-ដាកស្បឺក) ដែលមានដើមកំណើតនៅអាល់សាស បច្ចុប្បន្នជាផ្នែកនៃប្រទេសបារាំងនិងអាល្លឺម៉ង់។ តាម Wikipedia សម្តេចប៉ាបឡេអូទី៩ គឺជាសម្តេចប៉ាបទីមួយដែលមានដើមកំណើតនៅក្រៅប្រទេសអ៊ីតាលីក្នុងរយៈពេលជាច្រើនសតវត្ស។

តួនាទីរបស់សម្តេចប៉ាបគ្រប់ព្រះអង្គគឺជាអ្នកដឹកនាំខាងវិញ្ញាណនៃសាសនាកាតូលិកទូទាំងពិភពលោក និងជាប៊ីស្សពនៃទីក្រុងរ៉ូម។ សម្តេចប៉ាបឡេអូបានបម្រើក្នុងយុគសម័យផ្សេងៗ ចាប់ពីការដួលរលំនៃចក្រភពរ៉ូមខាងលិច រហូតដល់យុគឧស្សាហូបនីយកម្ម។ ពួកទ្រង់បានដឹកនាំសាសនាកាតូលិកឲ្យឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្តូរនយោបាយ និងសង្គមដ៏ធំធេង ក្នុងនាមជាអ្នកតំណាងព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅលើឆាកអន្តរជាតិ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

សម្តេចប៉ាបឡេអូទី១ (ឆ្នាំ ៤៤០-៤៦១) ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "មហារាជ" គឺជាអង្គដ៏សំខាន់ក្នុងការពង្រឹងអំណាចសម្តេចប៉ាប និងគោលលទ្ធិគ្រីស្ទាន។ តាម Wikipedia ព្រះអង្គបានជួបនឹងអាទីឡា ហ៊ុន នៅឆ្នាំ ៤៥២ ហើយបានបញ្ចុះបញ្ចូលឲ្យអាទីឡាដកថយពីការវាយក្រុងរ៉ូម ដែលបានធ្វើឲ្យព្រះអង្គក្លាយជាវីរបុរស។ ស្នាដៃគតិសាសនារបស់ទ្រង់រួមមាន Tome of Leo ដែលក្លាយជាគោលលទ្ធិដ៏សំខាន់សម្រាប់ក្រុមប្រឹក្សាកាលសេដូន (Council of Chalcedon) ឆ្នាំ ៤៥១។ សម្តេចប៉ាបឡេអូទី២ (ឆ្នាំ ៦៨២-៦៨៣) បានបញ្ជាក់ការសម្រេចចិត្តនៃក្រុមប្រឹក្សាទីក្រុងខនស្តង់ទីណូប៉ូលទី៣ ខណៈសម្តេចប៉ាបឡេអូទី៣ (ឆ្នាំ ៧៩៥-៨១៦) បានគ្រងរាជ្យព្រះចៅឆាឡឺម៉ាញ ជាអធិរាជនៅបុណ្យណូអែលឆ្នាំ ៨០០ ដែលបង្កើតចក្រភពរ៉ូមពិសិដ្ឋ និងជាការបង្ហាញពីទំនាក់ទំនងរវាងសាសនានិងរដ្ឋ។

ក្នុងយុគកណ្តាល សម្តេចប៉ាបឡេអូទី៤ (ឆ្នាំ ៨៤៧-៨៥៥) បានសាងសង់ជញ្ជាំងឡេអូនីន (Leonine Wall) ដើម្បីការពារបរិវេណវ៉ាទីកង់ពីការវាយប្រហាររបស់ពួកសារ៉ាស៊ីន។ សម្តេចប៉ាបឡេអូទី៩ (ឆ្នាំ ១០៤៩-១០៥៤) គឺជាអ្នកកំណែទម្រង់ដ៏ធំ ដោយបានប្រយុទ្ធប្រឆាំងស៊ីម៉ូនី និងអាពាហ៍ពិពាហ៍សង្ឃ។ យោងតាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia ព្រះអង្គបានបណ្តាសាសម្តេចអយ្យកោនៃទីក្រុងខនស្តង់ទីណូប៉ូលនៅឆ្នាំ ១០៥៤ ដែលបាននាំឲ្យមានការបំបែកជាផ្លូវការរវាងសាសនាកាតូលិក និងអូធូដុក (Great Schism) ដែលនៅតែបន្តរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។

នៅសម័យ Renaissance សម្តេចប៉ាបឡេអូទី១០ (ឆ្នាំ ១៥១៣-១៥២១) ដែលជាកូនចៅត្រកូលមេឌីស៊ី (Medici) បានក្លាយជាអ្នកឧបត្ថម្ភសិល្បៈដ៏ធំ និងជាអង្គដែលមានឥទ្ធិពលដ៏ចម្រូងចម្រាស។ ការលក់ឥណ្ឌូហ្សង់ដើម្បីឧបត្ថម្ភការសាងសង់វិហារ St. Peter's Basilica បានជំរុញឲ្យម៉ាទីន លុយធើរ ចាប់ផ្តើមកំណែទម្រង់សាសនាប្រូតេស្តង់ (Protestant Reformation) ដែលបានផ្លាស់ប្តូរទិដ្ឋភាពសាសនានៅអឺរ៉ុបជារៀងរហូត។ នៅចុងសតវត្សទី១៩ សម្តេចប៉ាបឡេអូទី១៣ (ឆ្នាំ ១៨៧៨-១៩០៣) បាននិពន្ធសព្វវចនាធិប្បាយ Rerum Novarum (ឆ្នាំ ១៨៩១) ដែលដោះស្រាយបញ្ហាសង្គមនៃយុគឧស្សាហូបនីយកម្ម ដោយទាមទារសិទ្ធិកម្មករ ប្រាក់ឈ្នួលសមរម្យ និងការរិះគន់ទាំងមូលធននិយមហួសហេតុ និងសង្គមនិយម។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌ដែលបណ្តាលមកពីសម្តេចប៉ាបដែលមានព្រះនាមឡេអូ មានលក្ខណៈសម្បូរបែប។ សម្តេចប៉ាបឡេអូទី១០ គឺជាអ្នកឧបត្ថម្ភដ៏ល្បីនៃសិល្បៈ Renaissance ដោយបានផ្តួចផ្តើមការកសាងវិហារ St. Peter's Basilica និងប្រមូលផ្តុំវិចិត្រករល្បីៗ ដូចជា Raphael និង Michelangelo ។ ការចំណាយដ៏ធំសម្បើមនេះក៏បានធ្វើឲ្យហិរញ្ញវត្ថុរបស់សាសនាកាតូលិកជួបវិបត្តិ ដែលជំរុញឲ្យមានការលក់ឥណ្ឌូហ្សង់យ៉ាងទូលំទូលាយ ហើយនាំទៅរកកំណែទម្រង់ប្រូតេស្តង់។ មុននោះ សម្តេចប៉ាបឡេអូទី៩ ក៏បានធ្វើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចសាសនាដោយការហាមឃាត់ការលក់ឋានៈសាសនា ដែលជាប្រភពចំណូលដ៏សំខាន់នៅពេលនោះ។

នៅផ្នែកវប្បធម៌វិញ សម្តេចប៉ាបឡេអូទី១៣ បានបន្សល់ទុកនូវគោលការណ៍សង្គមដែលមានឥទ្ធិពលដល់សេដ្ឋកិច្ចនយោបាយនាពេលក្រោយ។ ឯកសារ Rerum Novarum របស់ព្រះអង្គបានការពារកម្មសិទ្ធិឯកជន តែក៏ទាមទារប្រាក់ឈ្នួលយុត្តិធម៌ និងរិះគន់វិសមភាពសេដ្ឋកិច្ច ដែលបានក្លាយជាមូលដ្ឋាននៃការបង្រៀនសង្គមរបស់សាសនាកាតូលិករហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ តាម Wikipedia ឥទ្ធិពលនេះបានជំរុញឲ្យមានការបង្កើតសហជីពកាតូលិក និងគោលនយោបាយសង្គមនៅប្រទេសជាច្រើន។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

បច្ចុប្បន្ននេះ សម្តេចប៉ាបហ្វ្រង់ស៊ីសកំពុងដឹកនាំសាសនាកាតូលិក ប៉ុន្តែការជ្រើសតាំងសម្តេចប៉ាបថ្មីនាពេលអនាគតអាចនឹងធ្វើឲ្យព្រះនាមឡេអូទី១៤ លេចឡើង។ តាម Wikipedia បញ្ជីនៃសម្តេចប៉ាបដែលមានព្រះនាមឡេអូមានរហូតដល់អង្គទី១៤ ដែលត្រៀមរួចជាស្រេចសម្រាប់សម្តេចប៉ាបអង្គក្រោយ។ ការជ្រើសរើសព្រះនាមរបស់សម្តេចប៉ាបគឺជាការសម្រេចចិត្តដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីគោលដៅ និងគំរូដែលព្រះអង្គគោរព។ ប្រសិនបើមានសម្តេចប៉ាបឡេអូទី១៤ គេអាចរំពឹងថាព្រះអង្គនឹងយកគំរូតាមភាពជាអ្នកដឹកនាំដ៏រឹងមាំរបស់ឡេអូទី១ ឬការប្តេជ្ញាចិត្តចំពោះយុត្តិធម៌សង្គមដូចឡេអូទី១៣។

សម្រាប់អ្នកអានភាសាខ្មែរ ការយល់ដឹងអំពីកេរដំណែលរបស់សម្តេចប៉ាបដែលមានព្រះនាមឡេអូ ជួយឲ្យយើងអាចតាមដាន និងវិភាគនិន្នាការនៃសាសនាកាតូលិកសកលបានកាន់តែប្រសើរ។ ទោះបីសហគមន៍កាតូលិកនៅកម្ពុជាមានចំនួនតិចតួចក្តី ការវិវត្តន៍នៃព្រះសហគមន៍សកលតែងតែមានឥទ្ធិពលដល់តំបន់ និងប្រជាជនគ្រប់ទីកន្លែង រួមទាំងក្នុងវិស័យមនុស្សធម៌ និងទំនាក់ទំនងអន្តរសាសនាផងដែរ។