ទិដ្ឋភាពទូទៅ

កុបកម្មពន្ធនាគារគឺជាសកម្មភាពប្រឆាំងរួមគ្នា ឬភាពអនាធិបតេយ្យដែលរៀបចំឡើងដោយក្រុមអ្នកទោស ដោយមានគោលដៅប្រឆាំងនឹងនាយកពន្ធនាគារ មន្ត្រីពន្ធនាគារ ឬក្រុមអ្នកទោសផ្សេងទៀត។ តាមសព្វវចនាធិប្បាយវិគីភីឌា និយមន័យនេះបញ្ជាក់ថា កុបកម្មពន្ធនាគារ មិនមែនគ្រាន់តែជាការឈ្លោះប្រកែកគ្នាបុគ្គល ឬការប៉ុនប៉ងរត់គេចខ្លួនបន្តិចបន្តួចនោះទេ ប៉ុន្តែជាទង្វើសមូហភាពដែលមានគោលបំណងរំខានឬទម្លាក់សណ្ដាប់ធ្នាប់របស់ពន្ធនាគារ។

មូលហេតុចម្បងដែលនាំឱ្យកើតមានកុបកម្មពន្ធនាគារមានដូចជា៖ ភាពកកកុញហួសកម្រិតនៃអ្នកទោស លក្ខខណ្ឌរស់នៅមិនសមរម្យ កង្វះអាហារ ទឹក និងសេវាសុខភាព ការរំលោភសិទ្ធិមនុស្សដោយមន្ត្រីពន្ធនាគារ ការរើសអើងជាតិសាសន៍ ឬភាពខុសគ្នាខាងសាសនា និងការប្រឈមមុខរវាងក្រុមទំនើងផ្សេងៗក្នុងពន្ធនាគារ។ កុបកម្មទាំងនេះអាចនាំឱ្យមានអំពើហិង្សាធ្ងន់ធ្ងរ ការស្លាប់ ការរបួស ការរត់គេចខ្លួនរបស់អ្នកទោស ក៏ដូចជាការប្រើប្រាស់កម្លាំងហិង្សាពីក្រុមសន្តិសុខដើម្បីបង្ក្រាប ដែលអាចបណ្តាលឱ្យមានមនុស្សស្លាប់បន្ថែមទៀត។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

កុបកម្មពន្ធនាគារកើតមាននៅទូទាំងពិភពលោក ប៉ុន្តែអត្រាកើតឡើងនិងភាពញឹកញាប់អាចខុសគ្នាខ្លាំងពីប្រទេសមួយទៅប្រទេសមួយ។ នៅតំបន់អាមេរិកឡាទីន ប្រទេសដូចជាប្រេស៊ីល អេក្វាឌ័រ ម៉ិកស៊ិក និងវ៉េណេស៊ុយអេឡា មានកំណត់ត្រាខ្ពស់ក្នុងចំណោមករណីកុបកម្មពន្ធនាគារធ្ងន់ធ្ងរបំផុតនៅលើពិភពលោក ដោយសារប្រព័ន្ធពន្ធនាគារទាំងនោះមានបន្ទុកអ្នកទោសលើសកម្រិត សន្តិសុខខ្សោយ និងមានវត្តមានក្រុមឧក្រិដ្ឋជនដែលមានឥទ្ធិពលខ្លាំងក្នុងសង្គម។ នៅទ្វីបអាហ្វ្រិក ក៏មានករណីញឹកញាប់ដែរ ជាពិសេសនៅប្រទេសដែលមានជម្លោះ និងអស្ថិរភាពនយោបាយ។ ចំណែកនៅអាស៊ី កុបកម្មពន្ធនាគារកើតឡើងតិចជាង ប៉ុន្តែនៅតំបន់អាស៊ីខាងត្បូង និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ មានករណីខ្លះដែលបានទាក់ទាញការចាប់អារម្មណ៍ពីអន្តរជាតិ។

ទាក់ទិននឹងលក្ខណៈប្រជាជន អ្នកទោសដែលចូលរួមក្នុងកុបកម្មភាគច្រើនជាបុរសវ័យក្មេង អាយុចន្លោះ ២០ ទៅ ៣៥ ឆ្នាំ ហើយច្រើនមានប្រវត្តិទាក់ទងនឹងអំពើហិង្សា ឬជាសមាជិកនៃក្រុមឧក្រិដ្ឋជន។ ការបែងចែកតាមពូជសាសន៍ សាសនា ឬមនោគមវិជ្ជានយោបាយក៏អាចដើរតួជាកាតាលីករផងដែរ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិនៃកុបកម្មពន្ធនាគារបានចាប់ផ្ដើមឡើងប្រហែលជាមួយនឹងការលេចឡើងនៃប្រព័ន្ធពន្ធនាគារទំនើបនៅសតវត្សទី១៩ និងដើមសតវត្សទី២០។ ក្នុងសម័យនោះ កុបកម្មច្រើនកើតឡើងដោយសារការមិនពេញចិត្តនឹងការដាក់ទណ្ឌកម្មដ៏ឃោរឃៅនិងលក្ខខណ្ឌគុកដ៏អាក្រក់។ យ៉ាងណាមិញ កុបកម្មធំៗដែលមានឥទ្ធិពលជាសកលបានចាប់ផ្ដើមកើតឡើងក្នុងសតវត្សទី២០ ជាពិសេសនៅក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ពេលដែលចំនួនអ្នកទោសកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំង។

ឧទាហរណ៍ដ៏សំខាន់រួមមានកុបកម្មពន្ធនាគារ Attica ក្នុងរដ្ឋញូវយ៉ក សហរដ្ឋអាមេរិក នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៧១។ អ្នកទោសជាង ១,២០០ នាក់បានកាន់កាប់ពន្ធនាគារ និងចាប់មន្ត្រីជាចំណាប់ខ្មាំង ដោយទាមទារការកែលម្អសិទ្ធិមូលដ្ឋាន។ ការវាយប្រហារបង្ក្រាបដោយកងទ័ពបានបណ្តាលឱ្យមនុស្សស្លាប់ ៤៣ នាក់។ នៅប្រទេសប្រេស៊ីល កុបកម្មពន្ធនាគារ Carandiru ក្នុងឆ្នាំ១៩៩២ បានបញ្ចប់ដោយការសម្លាប់អ្នកទោស ១១១ នាក់ ដោយកម្លាំងសន្តិសុខ ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ដែលត្រូវបានរិះគន់ទូទាំងពិភពលោក។ នៅទ្វីបអឺរ៉ុប កុបកម្មពន្ធនាគារ Strangeways នៅ Manchester ចក្រភពអង់គ្លេស ក្នុងឆ្នាំ១៩៩០ បានមានរយៈពេល ២៥ ថ្ងៃ និងបង្កឱ្យមានកំណែទម្រង់យ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងច្បាប់ពន្ធនាគារអង់គ្លេស។

នៅក្នុងពាក់កណ្តាលទីពីរនៃសតវត្សទី២០ រហូតដល់បច្ចុប្បន្ន កុបកម្មពន្ធនាគារបានបន្តកើតមាន ជាពិសេសនៅក្នុងប្រទេសក្រីក្រដែលប្រព័ន្ធពន្ធនាគារមិនបានទទួលការវិនិយោគត្រឹមត្រូវ។ ភាពញឹកញាប់ក៏អាចត្រូវបានបង្កើនដោយកត្តាសង្គម ដូចជាការកើនឡើងនៃការជួញដូរគ្រឿងញៀន និងក្រុមឧក្រិដ្ឋជនឆ្លងដែន ដែលប្រើប្រាស់ពន្ធនាគារជាមូលដ្ឋានបញ្ជា។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

តាមទស្សនៈសេដ្ឋកិច្ច កុបកម្មពន្ធនាគារបង្កឱ្យមានការខាតបង់ថវិកាជាតិយ៉ាងច្រើន។ ការខូចខាតអគារ ឧបករណ៍ និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធត្រូវការថវិកាសម្រាប់ជួសជុលនិងសាងសង់ឡើងវិញ។ រដ្ឋាភិបាលក៏អាចប្រឈមនឹងការប្តឹងទាមទារសំណងពីអ្នកទោស ឬគ្រួសាររបស់ពួកគេ ព្រមទាំងចំណាយលើថ្លៃព្យាបាលរបួស ការស៊ើបអង្កេត និងការកាត់ក្តី។ បន្ថែមពីនេះ កុបកម្មអាចប៉ះពាល់ដល់កេរ្តិ៍ឈ្មោះប្រទេស និងប្រព័ន្ធយុត្តិធម៌ ដែលធ្វើឱ្យវិនិយោគិនបរទេសមានការស្ទាក់ស្ទើរ។

នៅក្នុងវប្បធម៌ប្រជាប្រិយ កុបកម្មពន្ធនាគារបានក្លាយជាប្រធានបទដ៏ពេញនិយមក្នុងភាពយន្ត និងអក្សរសិល្ប៍។ ភាពយន្តដូចជា "Riot in Cell Block 11" (ឆ្នាំ១៩៥៤) គឺជាឧទាហរណ៍ដំបូងដែលបង្ហាញពីការតស៊ូរបស់អ្នកទោសប្រឆាំងនឹងការគ្រប់គ្រងមិនយុត្តិធម៌។ ខ្សែភាពយន្តល្បីមួយទៀត "The Shawshank Redemption" (ឆ្នាំ១៩៩៤) ក៏មានឈុតឆាកឃោរឃៅនៃកុបកម្មនិងការប្រើអំណាចដោយខុសច្បាប់។ មានសៀវភៅនិងឯកសារជាច្រើនទៀតដែលវិភាគពីកុបកម្មពន្ធនាគារជាផ្នែកមួយនៃការប្រឆាំងនឹងរបបផ្តាច់ការ និងការទាមទារសិទ្ធិមនុស្ស។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

បច្ចុប្បន្ននេះ កុបកម្មពន្ធនាគារនៅតែជាបញ្ហាបន្ទាន់សម្រាប់នយោបាយសន្តិសុខក្នុងប្រទេសជាច្រើន។ ការកើនឡើងនៃបទឧក្រិដ្ឋ គោលនយោបាយដាក់ទណ្ឌកម្មដ៏តឹងរ៉ឹង និងការខ្វះថវិកាសម្រាប់ពន្ធនាគារ បានធ្វើឱ្យស្ថានភាពកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរ។ ឧទាហរណ៍ថ្មីៗ កុបកម្មពន្ធនាគារនៅអេក្វាឌ័រក្នុងឆ្នាំ២០២៤ ត្រូវបានរាយការណ៍ដោយ BBC ថាបានសម្លាប់មនុស្សជាង ២០ នាក់ និងបញ្ជាក់ពីការកើនឡើងនៃឥទ្ធិពលក្រុមទំនើងនៅក្នុងប្រទេសនោះ។ នៅប្រេស៊ីល កុបកម្មដ៏ញឹកញាប់បាននាំឱ្យមានការអំពាវនាវជាអន្តរជាតិឱ្យកែទម្រង់ប្រព័ន្ធយុត្តិធម៌។

សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ទោះបីមិនមានកុបកម្មពន្ធនាគារធំៗកើតឡើងក្នុងរយៈពេលថ្មីៗក៏ដោយ ក៏ស្ថានភាពពន្ធនាគារកម្ពុជានៅតែជាកង្វល់។ តាមរបាយការណ៍របស់អង្គការ Licadho និងអង្គការសិទ្ធិមនុស្សផ្សេងទៀត ពន្ធនាគារកម្ពុជាភាគច្រើនមានភាពកកកុញខ្ពស់ ដោយអ្នកទោសខ្លះត្រូវស្នាក់នៅក្នុងបន្ទប់តូចដែលមិនមានខ្យល់ចេញចូលគ្រប់គ្រាន់។ ការឃាត់ខ្លួនមនុស្សជាច្រើនដោយសារបទល្មើសនយោបាយនិងការបញ្ចេញមតិ ក៏បានបង្កើនចំនួនអ្នកទោសយ៉ាងច្រើនផងដែរ។ ទោះបីមិនមានអំពើហិង្សារួមគ្នាក៏ដោយ លក្ខខណ្ឌទាំងនេះអាចផ្ទុះឡើងជាកុបកម្មនៅពេលណាមួយប្រសិនបើមិនមានការអន្តរាគមន៍។ ដូច្នេះ ការតាមដានបញ្ហានេះគឺមានសារៈសំខាន់សម្រាប់អ្នកអាននៅកម្ពុជានិងជនភៀសខ្លួន។