ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ការផ្លាស់ប្តូរទំនោរទៅរកបស្ចិមប្រទេសនៅអាមេនី សំដៅទៅលើការផ្លាស់ប្តូរទិសដៅគោលនយោបាយការបរទេស និងសន្តិសុខរបស់ប្រទេសនេះ ចេញពីសម្ព័ន្ធមិត្តប្រពៃណីរុស្ស៊ី ឆ្ពោះទៅរកទំនាក់ទំនងកាន់តែជិតស្និទ្ធជាមួយបណ្តាប្រទេសនិងស្ថាប័នលោកខាងលិច ជាពិសេសសហភាពអឺរ៉ុប និងសហរដ្ឋអាមេរិក។ ការផ្លាស់ប្តូរនេះបានទទួលសន្ទុះខ្លាំងក្រោយបដិវត្តន៍វ៉េលវ៉េតក្នុងឆ្នាំ២០១៨ ដែលបាននាំរដ្ឋាភិបាលកំណែទម្រង់ឡើងកាន់អំណាច និងបានពន្លឿនថែមទៀតបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមណាហ្គោណូ-ការ៉ាបាកឆ្នាំ២០២០ និងការឈ្លានពានអ៊ុយក្រែនដោយរុស្ស៊ីក្នុងឆ្នាំ២០២២។ តាមការចុះផ្សាយរបស់ Wikipedia និន្នាការនេះជាការកែប្រែឫសគល់នៃជំហរភូមិសាស្ត្រនយោបាយរបស់អាមេនី ដែលមានឥទ្ធិពលដល់តុល្យភាពអំណាចក្នុងតំបន់កូកាស៊ីសខាងត្បូង។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

អាមេនីជាប្រទេសគ្មានព្រំប្រទល់ជាប់សមុទ្រស្ថិតនៅតំបន់កូកាស៊ីសខាងត្បូងនៃទ្វីបអឺរ៉ាស៊ី។ ប្រទេសនេះមានព្រំដែនខាងលិចជាប់នឹងទួរគី ខាងជើងជាប់នឹងចចជី ខាងកើតជាប់នឹងអាស៊ែបៃហ្សង់ និងខាងត្បូងជាប់នឹងអ៊ីរ៉ង់។ តាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia អាមេនីមានផ្ទៃដីសរុបប្រមាណ ២៩ ៧៤៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ និងមានចំនួនប្រជាជនប្រមាណ ២,៨ លាននាក់ (គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៤)។ រដ្ឋធានី និងទីក្រុងធំបំផុតគឺក្រុងយេរេវ៉ាន់។ ភាសាផ្លូវការគឺភាសាអាមេនី ហើយសាសនាចម្បងគឺគ្រិស្តសាសនា (វិហារអាមេនីអាប៉ូស្តូលីក)។ អាមេនីមានសហគមន៍អាមេនីនៅក្រៅប្រទេស (diaspora) យ៉ាងច្រើនដែលដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងសេដ្ឋកិច្ច និងនយោបាយរបស់ប្រទេស។ ការផ្លាស់ប្តូរទៅរកបស្ចិមប្រទេសក៏រងឥទ្ធិពលពីសហគមន៍អាមេនីដែលរស់នៅក្នុងបណ្តាប្រទេសអឺរ៉ុបនិងអាមេរិកផងដែរ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ទំនាក់ទំនងប្រវត្តិសាស្ត្ររវាងអាមេនីនិងរុស្ស៊ីបានចាប់ផ្តើមតាំងពីសតវត្សទី១៩ នៅពេលដែលចក្រភពរុស្ស៊ីបានកាត់យកតំបន់ភាគខាងកើតនៃអាមេនីប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ក្នុងសម័យសូវៀត អាមេនីធ្លាប់ជាសាធារណរដ្ឋមួយនៃសហភាពសូវៀត។ ក្រោយការទទួលឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៩១ អាមេនីបានពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងលើរុស្ស៊ីខាងយោធា និងសេដ្ឋកិច្ច ដោយសារជម្លោះជាមួយអាស៊ែបៃហ្សង់ជុំវិញតំបន់ណាហ្គោណូ-ការ៉ាបាក។ រុស្ស៊ីបានដំឡើងមូលដ្ឋានទ័ពនៅគ្វីមរី និងជាអ្នកផ្គត់ផ្គង់សព្វាវុធដ៏សំខាន់។

នៅឆ្នាំ២០១៨ ចលនាតវ៉ាដោយសន្តិវិធីដែលគេស្គាល់ថាជាបដិវត្តន៍វ៉េលវ៉េត បានផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលគាំទ្ររុស្ស៊ី ហើយនាំលោកនីកុល ប៉ាស៊ីញ៉ាន (Nikol Pashinyan) ឡើងកាន់អំណាច។ តាម Wikipedia ដំបូងឡើយលោកប៉ាស៊ីញ៉ានព្យាយាមរក្សាតុល្យភាពរវាងបស្ចិមនិងរុស្ស៊ី ប៉ុន្តែសង្គ្រាមឆ្នាំ២០២០ ប្រឆាំងនឹងអាស៊ែបៃហ្សង់ (ដែលគាំទ្រដោយតួគី) បានធ្វើឲ្យទំនុកចិត្តលើរុស្ស៊ីធ្លាក់ចុះយ៉ាងខ្លាំង ព្រោះរុស្ស៊ីមិនបានអន្តរាគមន៍ដោយផ្ទាល់ដើម្បីការពារអាមេនី ទោះបីមានកិច្ចព្រមព្រៀងការពាររួមក៏ដោយ។ ការឈ្លានពានអ៊ុយក្រែនដោយរុស្ស៊ីក្នុងឆ្នាំ២០២២ បានធ្វើឲ្យស្ថានការណ៍កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរ ដោយរុស្ស៊ីត្រូវបានដកកម្លាំងចេញពីតំបន់ ហើយទណ្ឌកម្មបស្ចិមបានកាត់បន្ថយទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ច។

ក្នុងឆ្នាំ២០២៣ អាស៊ែបៃហ្សង់បានវាយប្រហារយកតំបន់ណាហ្គោណូ-ការ៉ាបាកដែលនៅសេសសល់ទាំងស្រុង ហើយរុស្ស៊ីម្តងទៀតមិនបានធ្វើអន្តរាគមន៍ឡើយ។ ហេតុការណ៍នេះបាននាំឲ្យអាមេនីប្រកាសផ្អាកការចូលរួមរបស់ខ្លួននៅក្នុងអង្គការសន្ធិសញ្ញាសន្តិសុខសមូហភាព (CSTO) និងចាប់ផ្តើមស្វែងរកដៃគូសន្តិសុខថ្មីដូចជា បារាំង និងឥណ្ឌា។ ការផ្លាស់ប្តូរនេះបានឈានទៅដល់ការចរចាសមាជិកភាពសហភាពអឺរ៉ុបដែលអាចទៅរួច និងការសន្ទនាលើការលើកលែងទិដ្ឋាការជាមួយ EU ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

សេដ្ឋកិច្ចអាមេនីពឹងផ្អែកជាប្រពៃណីលើវិស័យកសិកម្ម រ៉ែ និងប្រាក់ផ្ញើពីពលករអាមេនីនៅរុស្ស៊ី។ ពាណិជ្ជកម្មជាមួយរុស្ស៊ី និងសមាជិកនៃសហភាពសេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ាស៊ី (EAEU) នៅតែមានសារៈសំខាន់ ប៉ុន្តែអាមេនីបានចាប់ផ្តើមបង្វែរទិសដៅសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួន។ តាមការចុះផ្សាយរបស់ Wikipedia អាមេនីបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងភាពជាដៃគូគ្រប់ជ្រុងជ្រោយនិងពង្រឹង (CEPA) ជាមួយ EU ក្នុងឆ្នាំ២០១៧ (ចូលជាធរមាននៅឆ្នាំ២០២១) ដោយសហភាពអឺរ៉ុបបានក្លាយជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មធំទីពីររបស់អាមេនី។ កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចនិងការប្រឆាំងអំពើពុករលួយក៏ត្រូវបានជំរុញក្រោមឥទ្ធិពលនៃនិន្នាការថ្មីនេះ។

ខាងវប្បធម៌ អាមេនីមានកេរមរតកដ៏សម្បូរបែប ដោយបានក្លាយជាប្រជាជាតិទីមួយដែលទទួលយកគ្រិស្តសាសនាជាសាសនារដ្ឋក្នុងឆ្នាំ៣០១ នៃគ.ស.។ ការផ្លាស់ប្តូរទៅរកបស្ចិមប្រទេសក៏បានពង្រឹងសង្គមស៊ីវិល និងដំណើរការប្រជាធិបតេយ្យ ទោះបីមានបញ្ហាប្រឈមជាច្រើនក៏ដោយ។ សហគមន៍អន្តរជាតិ និងអង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាលបានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការគាំទ្រកំណែទម្រង់ទាំងនេះ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

គិតត្រឹមខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៦ អាមេនីកំពុងបន្តធ្វើឲ្យស៊ីជម្រៅទំនាក់ទំនងជាមួយសហភាពអឺរ៉ុប ដោយមានការពិភាក្សាអំពីការលើកលែងទិដ្ឋាការ និងសក្តានុពលក្នុងការដាក់ពាក្យសុំជាប្រទេសបេក្ខភាពចូលជាសមាជិកសហភាពអឺរ៉ុប។ ទន្ទឹមនឹងនេះ ទំនាក់ទំនងជាមួយរុស្ស៊ីបានធ្លាក់ចុះដល់កម្រិតទាបបំផុតក្រោយសម័យសូវៀត ដោយរុស្ស៊ីបានរិះគន់យ៉ាងខ្លាំងចំពោះការប្រែទិសនេះ។ ស្ថានភាពសន្តិសុខនៅតែបន្តតានតឹង ដោយមានជម្លោះជាយូរអង្វែងជាមួយអាស៊ែបៃហ្សង់ រួមទាំងបញ្ហាកំណត់ព្រំដែន និងការទាមទារផ្លូវដឹកជញ្ជូនហ្សង់ហ្គេហ្សួរ (Zangezur corridor) ដែលអាចមានឥទ្ធិពលដល់តួនាទីភូមិសាស្ត្រនយោបាយក្នុងតំបន់។

តាមការរាយការណ៍របស់ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយអន្តរជាតិ ការផ្លាស់ប្តូរនេះមានផលប៉ះពាល់យ៉ាងទូលំទូលាយ ដោយពាក់ព័ន្ធនឹងផលប្រយោជន៍របស់អ៊ីរ៉ង់ និងដំណើរការធ្វើឲ្យទំនាក់ទំនងធម្មតារវាងអាមេនីនិងតួគី។ ការវិវត្តនេះក៏ជាឧទាហរណ៍គួរឲ្យកត់សម្គាល់អំពីការខិតខំរបស់រដ្ឋតូចមួយក្នុងការកាត់បន្ថយការពឹងផ្អែកលើមហាអំណាច នៅក្នុងបរិបទសណ្តាប់ធ្នាប់អន្តរជាតិដែលកំពុងផ្លាស់ប្តូរ។