ការតវ៉ានៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

យោងតាមទំព័រ Wikipedia ស្តីពី "Iran protests" ការតវ៉ានៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ គឺជាចលនាតវ៉ាជាប្រវត្តិសាស្ត្រដែលបានកើតឡើងជាបន្តបន្ទាប់ក្នុងរយៈពេលជាង ១០០ ឆ្នាំមកនេះ។ ចលនាទាំងនេះមានចាប់ពីការទាមទារឲ្យមានរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ការផ្លាស់ប្តូររបបដឹកនាំ ការប្រឆាំងនឹងអំពើពុករលួយ និងបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ច រហូតដល់ការប្រឆាំងច្បាប់ស្តីពីកាតព្វកិច្ចពាក់ហ៊ីចាប និងអំពើឃោរឃៅរបស់ប៉ូលីសសីលធម៌។ វាក៏បានទាក់ទាញការចាប់អារម្មណ៍ពីសហគមន៍អន្តរជាតិ និងក្លាយជាប្រធានបទសំខាន់នៅក្នុងកាសែតនិងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសកល។

ការតវ៉ាទាំងនេះបានឆ្លុះបញ្ចាំងពីការមិនពេញចិត្តយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងសង្គមអ៊ីរ៉ង់ ហើយរដ្ឋាភិបាលក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រតែងតែមានប្រតិកម្មដោយការបង្ក្រាបយ៉ាងខ្លាំងក្លា ដែលបង្កឲ្យមានការរិះគន់ពីសហគមន៍អន្តរជាតិ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

យោងតាម Wikipedia ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដែលមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា សាធារណរដ្ឋអ៊ីស្លាមអ៊ីរ៉ង់ ស្ថិតនៅតំបន់អាស៊ីខាងលិច។ ប្រទេសនេះមានផ្ទៃដីទំហំជាង ១.៦ លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េ ហើយមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេសជាច្រើនដូចជា អ៊ីរ៉ាក់ តួកគី អាហ្វហ្គានីស្ថាន និងប៉ាគីស្ថាន។ ទីក្រុងតេហេរ៉ង់គឺជារដ្ឋធានី និងជាទីក្រុងធំជាងគេ។ តាមការប៉ាន់ស្មាន ប្រជាជនអ៊ីរ៉ង់មានប្រមាណ ៨៩ លាននាក់។ ជនជាតិភាគច្រើនគឺជនជាតិពែក្ស (Persian) ហើយក៏មានជនជាតិភាគតិចដូចជា ជនជាតិអាស៊ែបៃហ្សង់ ឃឺដ និងអារ៉ាប់ជាដើម។ ភាសាផ្លូវការគឺភាសាពែក្ស (Farsi) ហើយសាសនាភាគច្រើនគឺឥស្លាមនិកាយស៊ីអ៊ីត។ ការតវ៉ាប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលបានកើតឡើងយ៉ាងទូលំទូលាយទូទាំងប្រទេស មិនមែនតែនៅក្នុងរដ្ឋធានីនោះទេ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

យោងតាមបញ្ជីនៅលើ Wikipedia ការតវ៉ានៅអ៊ីរ៉ង់មានប្រវត្តិយូរលង់ណាស់មកហើយ។ ព្រឹត្តិការណ៍ដំបូងដែលត្រូវបានកត់ត្រាគឺ "បដិវត្តន៍រដ្ឋធម្មនុញ្ញពែក្ស" (Persian Constitutional Revolution) នៅឆ្នាំ ១៩០៥ ដល់ ១៩១១ ដែលបានបញ្ចប់របបរាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការ។ បន្ទាប់មកមានរដ្ឋប្រហារនៅឆ្នាំ ១៩២១ និង ១៩៥៣ ដែលផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាល។ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៩ បដិវត្តន៍ឥស្លាមបានផ្តួលរំលំស្តេចស្ហាហ៍ ហើយនាំឲ្យអ្នកដឹកនាំសាសនា អាយ៉ាតុលឡា ខូមេនី ឡើងកាន់អំណាច។

ចលនាតវ៉ាសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមាន៖ បាតុកម្មនិស្សិតឆ្នាំ ១៩៩៩ ប្រឆាំងការបិទកាសែតតស៊ូមតិ "Salam" បាតុកម្មនិស្សិតឆ្នាំ ២០០៣ និងការតវ៉ាធំៗបន្ទាប់ពីការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឆ្នាំ ២០០៩-២០១០ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "ចលនាបៃតង" (Green Movement) ប្រឆាំងលទ្ធផលបោះឆ្នោតដែលចោទប្រកាន់ថាមានការក្លែងបន្លំ។ ការតវ៉ាក្នុងឆ្នាំ ២០១១-២០១២ បានបន្តប្រឆាំងការបង្ក្រាបលើកាលីរៀមុននេះ។ បាតុកម្មផ្សេងទៀតដូចជា ការតវ៉ានិស្សិតឆ្នាំ ២០០៣ បាតុកម្មនៅផ្នូរស៊ីរូស (Cyrus the Great) ក្នុងឆ្នាំ ២០១៦ បាតុកម្មរបស់ពួកដេរវិស (Dervish) នៅឆ្នាំ ២០១៨ និងបាតុកម្មនៅតំបន់ស៊ីស្តង់និងបាឡូជីស្ថានក្នុងឆ្នាំ ២០២១ បង្ហាញពីលក្ខណៈចម្រុះនៃការតវ៉ាទាំងនេះ។

នៅចន្លោះឆ្នាំ ២០១៧-២០១៨ មានរលកតវ៉ាទ្រង់ទ្រាយធំប្រឆាំងការពុករលួយរបស់រដ្ឋាភិបាល និងវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ច។ នៅឆ្នាំ ២០១៩-២០២០ ការតវ៉ាដែលគេហៅថា "Bloody November" បានផ្ទុះឡើងទូទាំងប្រទេស ហើយត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលបង្ក្រាបយ៉ាងបង្ហូរឈាម ដោយមានអ្នកស្លាប់និងជាប់ពន្ធនាគារជាច្រើន។

ចលនាតវ៉ាដ៏ល្បីល្បាញជាងគេគឺការតវ៉ារបស់ម៉ាសា អាមីនី (Mahsa Amini) ដែលចាប់ផ្តើមនៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ ២០២២ បន្ទាប់ពីនាងស្លាប់ក្រោមការឃាត់ខ្លួនរបស់ប៉ូលីសសីលធម៌ពាក់ព័ន្ធនឹងច្បាប់ពាក់ហ៊ីចាប។ ការតវ៉ានេះបានរីករាលដាលយ៉ាងឆាប់រហ័ស ហើយក្លាយជាចលនារួមប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាល និងប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងឥស្លាម។ នៅឆ្នាំ ២០២២ មុនការតវ៉ាម៉ាសា អាមីនី មានបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងការឡើងថ្លៃម្ហូបអាហារដែរ។

ថ្មីៗនេះ ការតវ៉ាបានបន្តនៅឆ្នាំ ២០២៥ និង ២០២៦ ដោយផ្តោតលើការគ្រប់គ្រងសេដ្ឋកិច្ចខុសប្រក្រតី ការរំលោភសិទ្ធិមនុស្ស និងវិបត្តិទឹក។ នៅឆ្នាំ ២០២៥ បាតុកម្មរបស់កសិករ និងបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងវិបត្តិទឹកក៏បានកើតឡើងដែរ ដែលបង្ហាញពីការមិនពេញចិត្តទូលំទូលាយនៅក្នុងសង្គម។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

កត្តាសេដ្ឋកិច្ចដូចជា អតិផរណា ភាពអត់ការងារធ្វើ និងអំពើពុករលួយ គឺជាមូលហេតុចម្បងដែលនាំឲ្យមានការតវ៉ាជាច្រើន ដូចដែលបានលើកឡើងនៅក្នុងបញ្ជីរបស់ Wikipedia។ ការតវ៉ាឆ្នាំ ២០១៧-២០១៨ និង ២០១៩-២០២០ បានផ្តោតសំខាន់លើបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ចនិងការខ្វះខាតឱកាសការងារ។ ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ចពីខាងក្រៅក៏បានធ្វើឱ្យស្ថានភាពកាន់តែអាក្រក់ ជំរុញឱ្យមានការតវ៉ាកាន់តែខ្លាំង។

ផ្នែកវប្បធម៌ ការតម្រូវឲ្យស្ត្រីពាក់ហ៊ីចាបជាកាតព្វកិច្ច ក៏ជាប្រភពនៃការមិនពេញចិត្តជាបន្តបន្ទាប់។ បាតុកម្មនៅឆ្នាំ ១៩៧៩ ក្នុងទិវាសិទ្ធិនារីអន្តរជាតិ បានប្រឆាំងនឹងការបង្ខំឲ្យពាក់ហ៊ីចាប។ នៅពេលក្រោយមក ការតវ៉ាប្រឆាំងកាតព្វកិច្ចហ៊ីចាបបានក្លាយជានិមិត្តរូបដ៏សំខាន់ ដូចជាការតវ៉ារបស់ម៉ាសា អាមីនី ដែលបានប្រើពាក្យស្លោក "ស្ត្រី ជីវិត សេរីភាព" (Woman, Life, Freedom)។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

សម្រាប់អ្នកអានរបស់ KhmerPulse ការតវ៉ាទាំងនេះមានសារៈសំខាន់ណាស់ព្រោះវាឆ្លុះបញ្ចាំងពីនិន្នាការសកលនៃការតស៊ូដើម្បីសិទ្ធិមនុស្ស និងប្រជាធិបតេយ្យ។ ការតវ៉ាចុងក្រោយនៅឆ្នាំ ២០២៥-២០២៦ បានបង្ហាញថាការមិនសប្បាយចិត្តក្នុងសង្គមអ៊ីរ៉ង់នៅតែបន្តកើនឡើង ទោះបីជាមានការបង្ក្រាបយ៉ាងខ្លាំងក៏ដោយ។ សហគមន៍អន្តរជាតិ រួមទាំងអង្គការសហប្រជាជាតិ និងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយធំៗដូចជា BBC បានរាយការណ៍ពីការបង្ក្រាបនេះជារឿយៗ។

តាមការរាយការណ៍របស់ Wikipedia និងប្រភពដទៃទៀត គេរំពឹងថានឹងមានការតវ៉ាបន្ថែមទៀតនាពេលអនាគត ដោយសារតែបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ចនិងការរំលោភសិទ្ធិមនុស្សនៅតែមិនទាន់ដោះស្រាយបាន។ KhmerPulse បន្តតាមដានព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះ ដើម្បីផ្តល់ព័ត៌មានទាន់ហេតុការណ៍ដល់មិត្តអ្នកអាន។