ចង្វាក់ខ្មែរ
ប្រធានបទ

ប្រូតេស្ដង់និយម

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

វេទិកាអានព្រះគម្ពីរនៅក្នុងព្រះវិហារប្រូតេស្ដង់ ប្រភព: Wikipedia

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ប្រូតេស្ដង់និយម (Protestantism) គឺជាសាខាមួយនៃគ្រិស្តសាសនាដែលកើតចេញពីចលនាកំណែទម្រង់សាសនា (Reformation) នៅអឺរ៉ុបក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៦។ លក្ខណៈសំខាន់នៃប្រូតេស្ដង់និយមរួមមានជំនឿថា មនុស្សបានរាប់ជាសុចរិតនៅចំពោះព្រះបានតែតាមរយៈជំនឿតែមួយគត់ (justification by faith alone) មិនមែនដោយសារការធ្វើល្អ ឬធ្វើពិធីសាសនាទេ។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រូតេស្ដង់និយមបានប្រកាន់ខ្ជាប់នូវគោលការណ៍ដែលថា ព្រះគម្ពីរបរិសុទ្ធគឺជាប្រភពសិទ្ធិអំណាចតែមួយគត់សម្រាប់ជំនឿ និងការអនុវត្ត (sola scriptura) ហើយអ្នកជឿគ្រប់រូបមានតួនាទីជាសង្ឃដើម្បីថ្វាយបង្គំព្រះដោយពុំចាំបាច់តាមរយៈបុព្វជិតឡើយ។

គោលជំនឿស្នូលរបស់ប្រូតេស្ដង់និយមត្រូវបានសង្ខេបជា «សូឡាទាំងប្រាំ» (Five Solae) ដែលសុទ្ធសឹងជាពាក្យឡាតាំងមានន័យថា "ដោយ...តែមួយគត់" រួមមាន៖ Sola Scriptura (ព្រះគម្ពីរតែមួយគត់) Sola Fide (ជំនឿតែមួយគត់) Sola Gratia (ព្រះគុណតែមួយគត់) Solus Christus (ព្រះគ្រីស្ទតែមួយគត់) និង Soli Deo Gloria (សិរីរុងរឿងថ្វាយព្រះតែមួយគត់)។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ផែនទីបង្ហាញនិកាយប្រូតេស្ដង់នៅអឺរ៉ុបប្រហែលឆ្នាំ១៩៥០ ប្រភព: Wikipedia

Wikipedia បានរាយការណ៍ថា ប្រូតេស្ដង់និយមមានវត្តមានទូទាំងពិភពលោក ដោយមានអ្នកដើរតាមប្រមាណ ៩០០ លានទៅ ១០០០ លាននាក់ ដែលធ្វើឱ្យវាជាសហគមន៍គ្រិស្តបរិស័ទធំជាងគេទី២ បន្ទាប់ពីព្រះវិហារកាតូលិក។ តំបន់ដែលមានប្រូតេស្ដង់ច្រើនរួមមាន អឺរ៉ុបខាងជើង (ដូចជា អាល្លឺម៉ង់ ស្កង់ឌីណាវី) អាមេរិកខាងជើង អាហ្វ្រិកខាងត្បូងសាហារ៉ា និងតំបន់មួយចំនួននៅអាស៊ីដូចជា កូរ៉េខាងត្បូង និងចិន។ សហរដ្ឋអាមេរិកគឺជាប្រទេសដែលមានចំនួនអ្នកកាន់ប្រូតេស្ដង់ច្រើនជាងគេ បន្ទាប់មកគឺ នីហ្សេរីយ៉ា និងប្រេស៊ីល។

និកាយធំៗរបស់ប្រូតេស្ដង់រួមមាន លូទែរ៉ង់ (Lutheranism) កាល់វីនិស្ស-កំណែទម្រង់ (Reformed/Calvinism) អង់គ្លេកង់ (Anglicanism) បាប់ទីស (Baptist) មេតូឌីស (Methodism) និងផេនថេកូស្ទាល (Pentecostalism) ជាដើម។ ក្នុងប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ថ្មីៗនេះ មជ្ឈមណ្ឌលប្រជាសាស្ត្ររបស់ប្រូតេស្ដង់បានផ្លាស់ពីអឺរ៉ុបទៅកាន់អឌ្ឍគោលខាងត្បូង ជាពិសេសអាហ្វ្រិក និងអាមេរិកឡាទីន ដែលព្រះវិហារអ៊ីវ៉ង់ជេលីកាល់ (Evangelical) និងផេនថេកូស្ទាលមានការរីកចម្រើនយ៉ាងឆាប់រហ័ស។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ទ្វារព្រះវិហារ All Saints' នៅទីក្រុង Wittenberg ដែលលោក Martin Luther បានបិទសេចក្តីថ្លែងការណ៍ ៩៥ ប្រការ ប្រភព: Wikipedia

ឫសគល់នៃប្រូតេស្ដង់និយមអាចតាមដានទៅដល់ចលនាកំណែទម្រង់មុនសតវត្សរ៍ទី១៦ ដូចជាការបង្រៀនរបស់លោក John Wycliffe នៅអង់គ្លេស និងលោក Jan Hus នៅបូហ៊ីមៀ ដែលបានរិះគន់ព្រះវិហារកាតូលិកនាពេលនោះ។ តាម Wikipedia ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ដែលញុះញង់ចលនាប្រូតេស្ដង់គឺការបិទសេចក្តីថ្លែងការណ៍ ៩៥ ប្រការ (Ninety-five Theses) ដោយលោក Martin Luther ជាសង្ឃ និងជាសាស្ត្រាចារ្យអាល្លឺម៉ង់ នៅថ្ងៃ ៣១ តុលា ១៥១៧ ដើម្បីតវ៉ាប្រឆាំងនឹងការលក់ឥស្ស៊ីទាន (indulgences) និងអំពើពុករលួយក្នុងព្រះវិហារ។

គំនិតរបស់លោក Luther បានរីករាលដាលយ៉ាងឆាប់រហ័សតាមរយៈរោងពុម្ព និងបាននាំឱ្យមានការបែកបាក់ជាមួយរ៉ូម៉ាំងកាតូលិក។ កំណែទម្រង់បានបន្តដោយឥស្សរជនដទៃទៀតដូចជាលោក John Calvin នៅទីក្រុងហ្សឺណែវ និងលោក Huldrych Zwingli នៅស្វីស ដែលបានអភិវឌ្ឍនិកាយកាល់វីនិស្ស-កំណែទម្រង់ (Reformed)។ នៅចក្រភពអង់គ្លេស ការផ្ដាច់ចេញពីកាតូលិកក្រោមព្រះរាជា Henry VIII បានបង្កើតព្រះវិហារអង់គ្លេកង់ (Church of England) ដែលមានអត្តសញ្ញាណជាតិផ្ទាល់ខ្លួន។

សម័យកាលក្រោយមកត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយជម្លោះសាសនារវាងប្រូតេស្ដង់និងកាតូលិក រួមទាំងសង្គ្រាមសាមសិបឆ្នាំ (១៦១៨-១៦៤៨) ដែលបានបញ្ចប់ដោយសន្ធិសញ្ញាវ៉េសហ្វាលី (Peace of Westphalia) និងការទទួលស្គាល់ប្រូតេស្ដង់និយមជាសាសនាស្របច្បាប់។ នៅសតវត្សរ៍ទី១៨ និងទី១៩ ចលនាមួយចំនួនដូចជា មេតូឌីស (Methodism) ដែលដឹកនាំដោយលោក John Wesley និងការរំដាន់សាសនាដ៏ធំ (Great Awakenings) នៅសហរដ្ឋអាមេរិក បានជំរុញឱ្យប្រូតេស្ដង់និយមមានការរស់ឡើងវិញ និងការពង្រីកសាកល។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

គម្របសៀវភៅ «ក្រមសីលធម៌ប្រូតេស្ដង់ និងស្មារតីនៃមូលធននិយម» របស់ Max Weber ប្រភព: Wikipedia

Wikipedia បានរាយការណ៍ថា ប្រូតេស្ដង់និយមមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌ទំនើប។ ទ្រឹស្ដីដ៏ល្បីរបស់សង្គមវិទូអាល្លឺម៉ង់ Max Weber ដែលមានចំណងជើងថា «ក្រមសីលធម៌ប្រូតេស្ដង់ និងស្មារតីនៃមូលធននិយម» បានអះអាងថា ក្រមសីលធម៌កាល់វីនិស្សដែលសង្កត់ធ្ងន់លើការឧស្សាហ៍ធ្វើការ ការសន្សំសំចៃ និងការយល់ឃើញថាការងារជាការត្រាស់ហៅ (calling) បានជំរុញការបង្កើតមូលធននិយមនៅអឺរ៉ុប និងអាមេរិកខាងជើង។

លើសពីនេះ ការសង្កត់ធ្ងន់ទៅលើការអានព្រះគម្ពីរជាលក្ខណៈបុគ្គលបានជំរុញឱ្យមានការកើនឡើងនៃអក្ខរភាព និងការអប់រំទូទាំងសង្គម។ ប្រូតេស្ដង់និយមក៏ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងការរីកចម្រើននៃលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ សិទ្ធិមនុស្ស និងសេរីភាពបុគ្គល តាមរយៈទស្សនវិទូដូចជាលោក John Locke ដែលឥទ្ធិពលរបស់គាត់បានបន្សល់ទៅលើស្ថាបនិកនៃសហរដ្ឋអាមេរិក។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ព្រះវិហារ Hillsong នៅ Konstanz ជាឧទាហរណ៍នៃព្រះវិហារអ៊ីវ៉ង់ជេលីកាល់សម័យថ្មី ប្រភព: Wikipedia

នៅសតវត្សរ៍ទី២១ ប្រូតេស្ដង់និយមបន្តដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងពិភពលោក ទាំងផ្នែកសាសនា នយោបាយ និងសង្គម។ Wikipedia រាយការណ៍ថា ចលនាផេនថេកូស្ទាល និងអ៊ីវ៉ង់ជេលីកាល់កំពុងរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំងនៅអឌ្ឍគោលខាងត្បូង បង្កើតជាមជ្ឈមណ្ឌលថ្មីនៃឥទ្ធិពលប្រូតេស្ដង់សកល ដូចជានៅនីហ្សេរីយ៉ា ប្រេស៊ីល និងកូរ៉េខាងត្បូង។ ព្រះវិហារធំៗ (megachurches) ដូចជា Hillsong បានក្លាយជាបាតុភូតសកល ដោយទាក់ទាញអ្នកដើរតាមរាប់ម៉ឺននាក់តាមរយៈការថ្វាយបង្គំទំនើប និងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ។

ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅអឺរ៉ុប ចំនួនអ្នកកាន់ប្រូតេស្ដង់កំពុងធ្លាក់ចុះ ដោយសារការកើនឡើងនៃលោកិយនិយម។ ក្នុងវិស័យនយោបាយ ប្រូតេស្ដង់និយមនៅតែមានឥទ្ធិពល ដូចជាចលនាសាសនានយោបាយនៅសហរដ្ឋអាមេរិក និងការបោះឆ្នោតនៅប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍។ លើសពីនេះ កិច្ចសន្ទនាសាសនា (ecumenism) ជាមួយព្រះវិហារកាតូលិក និងព្រះវិហារអូស្សូដក់កំពុងធ្វើឱ្យប្រសើរឡើងនូវទំនាក់ទំនង និងកាត់បន្ថយការបែកបាក់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រ។

អត្ថបទពាក់ព័ន្ធ

មិនទាន់មានអត្ថបទទេ។