ចិត្តវិទ្យា

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ប្រភព: Wikipedia

ចិត្តវិទ្យា គឺជាការសិក្សាបែបវិទ្យាសាស្ត្រអំពីចិត្ត និងអាកប្បកិរិយា។ តាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia បានរៀបរាប់ ចិត្តវិទ្យាគ្របដណ្តប់លើឥរិយាបថរបស់មនុស្ស និងសត្វ ទាំងបាតុភូតដែលមានស្មារតី និងគ្មានស្មារតី ព្រមទាំងដំណើរការចិត្តដូចជា គំនិត អារម្មណ៍ និងកម្លាំងចិត្ត។ មុខវិជ្ជានេះត្រូវបានចាត់ទុកជាវិន័យសិក្សាមួយដែលមានវិសាលភាពធំទូលាយ ដោយឆ្លងកាត់ព្រំដែនរវាងវិទ្យាសាស្ត្រធម្មជាតិ និងវិទ្យាសាស្ត្រសង្គម។

ចិត្តវិទ្យាជាវិស័យមួយដែលប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រវិទ្យាសាស្ត្រដើម្បីស្វែងយល់ពីបុគ្គល និងក្រុម។ វាមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយវិទ្យាសាស្ត្រសរសៃប្រសាទ (neuroscience) តាមរយៈការស្រាវជ្រាវអំពីដំណើរការនៃខួរក្បាល។ អ្នកចិត្តវិទ្យាខិតខំស្វែងយល់ពីអាកប្បកិរិយា ដើម្បីជួយដោះស្រាយបញ្ហាជាក់ស្តែង និងលើកកម្ពស់សុខុមាលភាពមនុស្ស ដោយនាំយកការយល់ដឹងទាំងនេះទៅអនុវត្តក្នុងវិស័យដូចជាសុខាភិបាល ការអប់រំ និងធុរកិច្ច។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រភព: Wikipedia

ឫសគល់នៃចិត្តវិទ្យាអាចតាមដានទៅទស្សនវិជ្ជាក្រិកបុរាណ ប៉ុន្តែចិត្តវិទ្យាជាវិទ្យាសាស្ត្រទំនើបបានកកើតឡើងនៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ១៩។ យោងតាម Wikipedia លោក Wilhelm Wundt ដែលជាអ្នកចិត្តវិទ្យាអាល្លឺម៉ង់ បានបង្កើតមន្ទីរពិសោធន៍ចិត្តវិទ្យាដំបូងគេនៅឆ្នាំ ១៨៧៩ នៅសាកលវិទ្យាល័យ Leipzig ដែលជាព្រឹត្តិការណ៍សម្គាល់កំណើតចិត្តវិទ្យាផ្លូវការ។ វិធីសាស្ត្ររបស់គាត់ផ្តោតលើការស្វែងរកបទពិសោធន៍ផ្ទាល់ខ្លួន (introspection) ដើម្បីស្វែងយល់ពីរចនាសម្ព័ន្ធនៃចិត្ត។

នៅដើមសតវត្សទី ២០ ទ្រឹស្តីចិត្តវិទ្យាបានរីកចម្រើនទៅតាមសាលាគំនិតផ្សេងៗ។ លោក Sigmund Freud បានបង្កើតទ្រឹស្តីចិត្តវិភាគ (psychoanalysis) ដោយសង្កត់ធ្ងន់លើតួនាទីនៃមនសិការក្រោមដឹង (unconscious mind)។ ក្រុមអ្នកចិត្តវិទ្យាឥរិយាបទ (behaviorists) ដូចជាលោក John B. Watson និង B.F. Skinner បានផ្តោតតែលើអាកប្បកិរិយាដែលអាចសង្កេតបាន និងវាស់វែងបាន ដោយច្រានចោលការសិក្សាពីដំណើរការផ្លូវចិត្តខាងក្នុង។ លោក Ivan Pavlov ជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្ររុស្ស៊ី បានរកឃើញការឆ្លុះតាមលក្ខខណ្ឌ (classical conditioning) ដែលបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដល់ចរន្តនេះ (ដូចបង្ហាញក្នុងរូបសត្វឆ្កែរបស់ Pavlov)។

ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ២០ បានឃើញការរះឡើងនៃចរន្តចិត្តវិទ្យាមនុស្សនិយម (humanistic psychology) ដឹកនាំដោយលោក Carl Rogers និង Abraham Maslow ហើយក្រោយមកបដិវត្តិន៍ការយល់ដឹង (cognitive revolution) ដែលបានរិះគន់ដែនកំណត់នៃឥរិយាបទនិយម។ តាម Wikipedia លោក Noam Chomsky បានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការផ្លាស់ប្តូរនេះ ដោយអះអាងថាចិត្តវិទ្យាត្រូវតែសិក្សាពីដំណើរការខាងក្នុងដូចជាភាសា និងការគិត។ សព្វថ្ងៃ ចិត្តវិទ្យាមានលក្ខណៈរួមបញ្ចូលគ្នា ដោយប្រើទស្សនវិស័យជីវសាស្ត្រ ចិត្តសង្គម និងជីវប្រវត្តិ-ចិត្ត-សង្គម ដើម្បីពន្យល់ពីអាកប្បកិរិយាស្មុគស្មាញ។

សាខាសំខាន់ៗ

ប្រភព: Wikipedia

ចិត្តវិទ្យាជាមុខវិជ្ជាមួយដែលបែងចែកចេញជាសាខាជាច្រើន ដែលនីមួយៗផ្តោតលើទិដ្ឋភាពជាក់លាក់។ សាខាចិត្តវិទ្យាព្យាបាល (clinical psychology) ផ្តោតលើការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យ និងព្យាបាលជំងឺផ្លូវចិត្ត។ ចិត្តវិទ្យាអភិវឌ្ឍន៍ (developmental psychology) សិក្សាពីការលូតលាស់របស់មនុស្សតាំងពីកំណើតរហូតដល់ចាស់ជរា ដូចបង្ហាញក្នុងរូបភាពខាងលើ។ សាខាចិត្តវិទ្យាយល់ដឹង (cognitive psychology) ស្វែងយល់អំពីដំណើរការខាងក្នុងដូចជាការចងចាំ ភាសា និងការសម្រេចចិត្ត។

សាខាដទៃទៀតរួមមាន ចិត្តវិទ្យាសង្គម (social psychology) ដែលសិក្សាពីរបៀបដែលមនុស្សមានឥទ្ធិពលលើគ្នាទៅវិញទៅមក ចិត្តវិទ្យាជីវសាស្ត្រ (biological psychology) ដែលភ្ជាប់ចិត្តទៅនឹងខួរក្បាល និងប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទ និងចិត្តវិទ្យាឧស្សាហកម្ម-អង្គការ (industrial-organizational psychology) ដែលអនុវត្តគោលការណ៍ចិត្តវិទ្យាទៅកន្លែងធ្វើការ។ Wikipedia ក៏បានកត់សម្គាល់ពីសាខាចិត្តវិទ្យាសុខភាព ចិត្តវិទ្យាកីឡា និងចិត្តវិទ្យាកោសល្យវិច័យ (forensic psychology) ផងដែរ។

ការស្រាវជ្រាវនៅក្នុងសាខាទាំងនេះប្រើទាំងវិធីសាស្ត្រស្រាវជ្រាវបរិមាណ (quantitative) និងគុណភាព (qualitative)។ តាមរយៈការពិសោធន៍ ការស្ទង់មតិ និងការសិក្សាករណី អ្នកចិត្តវិទ្យាប្រមូលទិន្នន័យដើម្បីសាកល្បងសម្មតិកម្ម (hypotheses) អំពីមូលហេតុនៃអាកប្បកិរិយា។ ការអនុវត្តសំខាន់មួយគឺការចូលរួមរបស់អ្នកចិត្តវិទ្យាក្នុងក្រុមពហុវិន័យ ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាសង្គម ដូចជាការកាត់បន្ថយជម្លោះ និងការកែលម្អលទ្ធផលសិក្សា។

វិធីសាស្រ្តស្រាវជ្រាវ

ប្រភព: Wikipedia

ដូចជាវិទ្យាសាស្ត្រដទៃទៀត ចិត្តវិទ្យាពឹងផ្អែកលើវិធីសាស្ត្រស្រាវជ្រាវដ៏តឹងរឹង។ យោងតាម Wikipedia វិធីសាស្ត្រទូទៅរួមមាន ការពិសោធន៍ (experiments) ដែលអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកស្រាវជ្រាវបង្កើតទំនាក់ទំនងមូលហេតុ-ផលប៉ះពាល់ ដោយការផ្លាស់ប្តូរអថេរឯករាជ្យ (independent variable) និងវាស់ឥទ្ធិពលលើអថេរអាស្រ័យ (dependent variable)។ ការសិក្សាតាមបែបស្ទង់មតិ (survey research) និងការសង្កេតតាមធម្មជាតិ (naturalistic observation) ក៏ត្រូវបានប្រើដើម្បីប្រមូលទិន្នន័យនៅក្នុងបរិបទពិតប្រាកដ។

ក្នុងប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ថ្មីៗនេះ បច្ចេកវិទ្យាបានពង្រឹងយ៉ាងខ្លាំងនូវសមត្ថភាពស្រាវជ្រាវ។ ការថតរលកខួរក្បាល EEG (ដូចរូបភាព) និងការស្កេន fMRI អនុញ្ញាតឱ្យអ្នកចិត្តវិទ្យាសង្កេតមើលសកម្មភាពខួរក្បាលដែលទាក់ទងនឹងដំណើរការចិត្ត។ ការសិក្សាអំពីការខូចខាតខួរក្បាល ដូចករណី Phineas Gage ដែលបានផ្លាស់ប្តូរបុគ្គលិកលក្ខណៈបន្ទាប់ពីរបួសខួរក្បាល ក៏បានផ្តល់ការយល់ដឹងសំខាន់អំពីការភ្ជាប់រវាងខួរក្បាល និងអាកប្បកិរិយា។

ការពិសោធន៍ដោយចៃដន្យ (randomized controlled trials) គឺជាស្តង់ដាមាសសម្រាប់សាកល្បងប្រសិទ្ធភាពនៃការព្យាបាលផ្លូវចិត្ត។ តាម Wikipedia ក្រមសីលធម៌ស្រាវជ្រាវមានសារៈសំខាន់យ៉ាងខ្លាំង ដោយអ្នកចូលរួមត្រូវតែផ្តល់ការយល់ព្រមជាព័ត៌មាន (informed consent) និងអាចដកខ្លួនបានគ្រប់ពេល។ ការវិភាគមេតា (meta-analysis) ក៏កំពុងត្រូវបានប្រើប្រាស់កាន់តែទូលំទូលាយដើម្បីសំយោគលទ្ធផលស្រាវជ្រាវពីការសិក្សាជាច្រើន និងផ្តល់ភស្តុតាងដែលអាចទុកចិត្តបាន។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ប្រភព: Wikipedia

សព្វថ្ងៃនេះ ចិត្តវិទ្យាមានការពាក់ព័ន្ធយ៉ាងខ្លាំងនៅទូទាំងពិភពលោក រួមទាំងប្រទេសកម្ពុជាផងដែរ។ តាម Wikipedia ការយល់ដឹងអំពីសុខភាពផ្លូវចិត្តកំពុងកើនឡើងជាសាកល ហើយចិត្តវិទ្យាដើរតួសំខាន់ក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហាដូចជាស្ត្រេស ការថប់បារម្ភ និងជំងឺផ្លូវចិត្តផ្សេងៗ។ ការអនុវត្តចិត្តវិទ្យានៅក្នុងការអប់រំ និងកន្លែងធ្វើការក៏កំពុងទទួលបានការយកចិត្តទុកដាក់កាន់តែខ្លាំង។

ការរីកចម្រើននៃបច្ចេកវិទ្យាឌីជីថល ជាពិសេស AI បានបើកឱកាសថ្មីក្នុងការផ្តល់សេវាសុខភាពផ្លូវចិត្តពីចម្ងាយ និងការវិភាគទិន្នន័យខ្នាតធំ។ តាម Wikipedia ការស្រាវជ្រាវចិត្តវិទ្យាបន្តវិវត្តដើម្បីឆ្លើយតបនឹងបញ្ហាប្រឈមថ្មីៗនៃសតវត្សទី ២១។

សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ការយល់ដឹងពីមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃចិត្តវិទ្យាជួយក្នុងការបកស្រាយព័ត៌មានអំពីសុខភាព ការអប់រំ និងនិន្នាការសង្គមកាន់តែមានប្រសិទ្ធភាព។