ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ឥរិយាបថសាធារណៈ សំដៅទៅលើសកម្មភាព និងកាយវិការដែលបុគ្គលបង្ហាញនៅក្នុងកន្លែងសាធារណៈ ឬនៅចំពោះមុខមនុស្សដែលមិនមែនជាសមាជិកគ្រួសារ ឬមិត្តជិតស្និទ្ធ។ តាមវិគីភីឌា ឥរិយាបថនេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយបទដ្ឋានសង្គម ច្បាប់ និងការរំពឹងទុកដើម្បីធានាសណ្តាប់ធ្នាប់ និងសុវត្ថិភាព។ ការសិក្សាអំពីវាស្ថិតនៅចំណុចប្រសព្វនៃសង្គមវិទ្យា ចិត្តវិទ្យា និងនរវិទ្យា។ ឧទាហរណ៍ជាក់ស្តែងរួមមាន ការឈរតម្រង់ជួរ ការប្រើប្រាស់ដឹកជញ្ជូនសាធារណៈ និងការប្រាស្រ័យទាក់ទងជាមួយជនចម្លែក។ ការខកខានក្នុងការអនុលោមតាមបទដ្ឋានទាំងនេះអាចនាំឱ្យមានការរិះគន់ពីសង្គម ឬសូម្បីតែការពិន័យតាមផ្លូវច្បាប់។ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រសង្គមចាប់អារម្មណ៍លើឥរិយាបថសាធារណៈព្រោះវាឆ្លុះបញ្ចាំងពីគុណតម្លៃ និងរចនាសម្ព័ន្ធសង្គម។ ការសិក្សាទាំងនេះក៏ជួយអ្នករៀបចំទីក្រុងក្នុងការរចនាលំហសាធារណៈដែលលើកកម្ពស់ឥរិយាបថវិជ្ជមានផងដែរ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

ទម្រង់នៃឥរិយាបថសាធារណៈប្រែប្រួលយ៉ាងខ្លាំងទៅតាមតំបន់ និងចរិតប្រជាជន។ នៅសង្គមបូព៌ាដូចជាជប៉ុន និងកូរ៉េខាងត្បូង បទដ្ឋានសង្កត់ធ្ងន់លើការមិនរំខានដល់អ្នកដទៃ ខណៈនៅបស្ចិមប្រទេស ការបង្ហាញគំនិតដោយសេរីត្រូវបានគេវាយតម្លៃខ្ពស់។ ឧទាហរណ៍ នៅប្រទេសថៃ ការប៉ះក្បាលអ្នកដទៃគឺជាការមិនគោរព ចំណែកនៅសហរដ្ឋអាមេរិក កាយវិការនេះអាចត្រូវបានចាត់ទុកជាភាពរាក់ទាក់។ នៅប្រទេសសិង្ហបុរី ច្បាប់តឹងរឹងដូចជាការហាមទុកដាក់សំរាម និងការទំពារស្ករកៅស៊ូ បានបង្កើតឥរិយាបថសាធារណៈដែលមានសណ្តាប់ធ្នាប់ខ្ពស់។ អាយុ ភេទ និងវណ្ណៈក៏ជាកត្តាកំណត់ផងដែរ៖ យុវជនអាចទទួលឥរិយាបថថ្មីបានឆាប់ជាងមនុស្សចាស់ និងស្ត្រីអាចត្រូវរំពឹងឱ្យប្រព្រឹត្តខុសពីបុរស។ ភាពខុសគ្នារវាងទីក្រុងនិងជនបទក៏សំខាន់ដែរ៖ នៅជនបទ ទំនាក់ទំនងផ្ទាល់ខ្លួនកំណត់ឥរិយាបថ ចំណែកនៅទីក្រុង បទដ្ឋានមានលក្ខណៈជាស្ថាប័ននិងអនាមិក។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

តាមវិគីភីឌា ការយកចិត្តទុកដាក់លើឥរិយាបថសាធារណៈមានតាំងពីសម័យបុរាណ។ នៅក្រិកបុរាណ ទីជំនុំជម្រះ និងផ្សារសាធារណៈ (agora) តម្រូវឱ្យប្រជាពលរដ្ឋគោរពក្រមប្រតិបត្តិ។ នៅចក្រភពរ៉ូម វេទិការ (forum) ក៏ជាកន្លែងសម្រាប់បង្ហាញឥរិយាបថតាមឋានៈសង្គមដែរ។ ក្នុងយុគកណ្តាល សៀវភៅសីលធម៌ (etiquette) បានលេចឡើងដើម្បីណែនាំដល់វណ្ណៈខ្ពស់។ នៅអាស៊ី គោលការណ៍សាសនាដូចជា សីលធម៌ព្រះពុទ្ធ ឬលទ្ធិខុងជឺ ក៏បានដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការកំណត់ឥរិយាបថសាធារណៈផងដែរ។ នៅសតវត្សរ៍ទី១៨ យុគនៃការត្រាស់ដឹងបាននាំមកនូវគំនិត ‘វិស័យសាធារណៈ’ (public sphere) ដោយលោក Jürgen Habermas តាមវិគីភីឌា។ នៅសតវត្សរ៍ទី១៩ ការកើនឡើងនៃទីក្រុងធំៗបាននាំឱ្យមានការបង្កើតសួនសាធារណៈ និងសារមន្ទីរ ដែលបានដាក់ចេញបទដ្ឋានថ្មី។ នៅសតវត្សរ៍ទី២០ អ្នកសង្គមវិទូ Erving Goffman ដែលត្រូវបានដកស្រង់ក្នុងវិគីភីឌា បានប្រើទ្រឹស្ដី ‘ការសម្តែង’ ដើម្បីវិភាគឥរិយាបថសាធារណៈ ដោយមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដល់សម័យទំនើប។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

សេដ្ឋកិច្ចមានឥទ្ធិពលលើឥរិយាបថសាធារណៈតាមរយៈការអភិវឌ្ឍកន្លែងសាធារណៈ និងវណ្ណៈសង្គម។ ប្រទេសដែលមានប្រាក់ចំណូលខ្ពស់តែងមានប្រព័ន្ធដឹកជញ្ជូន មជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្ម និងសួនកម្សាន្តដែលមានច្បាប់ស្មុគស្មាញ។ ឥរិយាបថក្នុងលំហទាំងនេះដូចជា ការឈរតម្រង់ជួរ និងការប្រើជណ្តើរយន្ត គឺជាជំនាញដែលត្រូវរៀន។ វប្បធម៌ប្រើប្រាស់ (consumerism) បានធ្វើឱ្យមជ្ឈមណ្ឌលផ្សារទំនើបក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលថ្មីនៃឥរិយាបថ ដោយតម្រូវឱ្យមានការស្លៀកពាក់ និងការប្រព្រឹត្តជាក់លាក់។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ក្រមវប្បធម៌កំណត់នូវអ្វីដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាសមរម្យ៖ ការស្លៀកពាក់ ការប៉ះពាល់រាងកាយ និងការនិយាយខ្លាំងៗ សុទ្ធតែត្រូវបានវាយតម្លៃដោយផ្អែកលើបទដ្ឋានវប្បធម៌។ ថ្វីបើបទដ្ឋានទាំងនេះខុសគ្នា ប៉ុន្តែពួកវាសុទ្ធតែមានគោលបំណងជួយឱ្យជីវិតសាធារណៈដំណើរការដោយរលូន។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

ក្នុងសតវត្សរ៍ទី២១ ឥរិយាបថសាធារណៈទទួលបានការចាប់អារម្មណ៍ខ្លាំងដោយសារវិបត្តិសកល និងបច្ចេកវិទ្យាថ្មី។ ជំងឺកូវីដ-១៩ បានបង្កើតបទដ្ឋានថ្មីដូចជាការពាក់ម៉ាស់ និងការរក្សាគម្លាតសង្គម ដែលឥឡូវបានក្លាយជាផ្នែកនៃការទទួលខុសត្រូវរួម។ ទន្ទឹមនោះ បច្ចេកវិទ្យាឌីជីថលបានបង្កើត ‘ឥរិយាបថសាធារណៈឌីជីថល’ ដែលរួមមានការបង្ហោះសារ និងការចូលរួមពិភាក្សាលើបណ្ដាញសង្គម ប៉ុន្តែក៏បង្កបញ្ហាបំពានឯកជនភាព និងព័ត៌មានមិនពិតដែរ។ លើសពីនេះ ក្នុងយុគដែលមានកាមេរ៉ាសុវត្ថិភាព និងបញ្ញាសិប្បនិម្មិត (AI) សម្រាប់ត្រួតពិនិត្យ ឥរិយាបថសាធារណៈត្រូវបានឃ្លាំមើលជាប់ជានិច្ច ដែលបង្កជាសំណួរអំពីសិទ្ធិឯកជនភាព និងការគ្រប់គ្រងសង្គម។ បញ្ហាបច្ចុប្បន្នផ្សេងទៀតរួមមាន សិទ្ធិក្នុងការជួបជុំនិងតវ៉ា និងតុល្យភាពរវាងសន្តិសុខនិងសេរីភាព។ សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ការយល់ដឹងពីនិន្នាការទាំងនេះជួយឱ្យយល់កាន់តែច្បាស់អំពីការផ្លាស់ប្តូរនៃសង្គមកម្ពុជា និងពិភពលោក ព្រមទាំងគោលនយោបាយសាធារណៈដែលកំពុងត្រូវបានដាក់ចេញ។