ទិដ្ឋភាពទូទៅ

យោងតាមវគ្គបណ្ដុះបណ្ដាល Wikipedia ការស៊ើបអង្កេតសាធារណៈ (Public inquiry) ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជាសាលាក្តីស៊ើបអង្កេត ឬការស៊ើបអង្កេតរបស់រដ្ឋាភិបាល គឺជាការត្រួតពិនិត្យជាផ្លូវការលើហេតុការណ៍ ឬសកម្មភាពដែលបញ្ជាដោយស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាល។ នៅក្នុងប្រទេសជាច្រើនដែលប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធច្បាប់ទូទៅ (common law) ដូចជា ចក្រភពអង់គ្លេស អៀរឡង់ អូស្ត្រាលី និងកាណាដា ការស៊ើបអង្កេតបែបនេះមានភាពខុសគ្នាពីគណៈកម្មការជាន់ខ្ពស់ (royal commission) ដោយការស៊ើបអង្កេតសាធារណៈទទួលយកភស្តុតាង និងធ្វើសវនាការនៅក្នុងវេទិកាសាធារណៈជាង ហើយវាផ្តោតសំខាន់លើព្រឹត្តិការណ៍ជាក់លាក់មួយ។

យោងតាម Wikipedia ការស៊ើបអង្កេតសាធារណៈត្រូវបានបង្កើតឡើងជាញឹកញាប់ដើម្បីស៊ើបអង្កេតបញ្ហាដែលទាក់ទងនឹងផលប្រយោជន៍សាធារណៈដូចជា រឿងអាស្រូវនយោបាយ គ្រោះមហន្តរាយធំៗ ឬការបរាជ័យក្នុងការផ្តល់សេវាសាធារណៈ។ លទ្ធផលនៃការស៊ើបអង្កេតជាធម្មតាបង្ហាញជារបាយការណ៍ដែលមានអនុសាសន៍សម្រាប់រដ្ឋាភិបាល និងស្ថាប័នពាក់ព័ន្ធ។

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

យោងតាម Wikipedia ការអនុវត្តការស៊ើបអង្កេតសាធារណៈគឺមានជាទូទៅនៅក្នុងបណ្ដាប្រទេសដែលប្រើប្រព័ន្ធច្បាប់ទូទៅ រួមមាន ចក្រភពអង់គ្លេស អៀរឡង់ អូស្ត្រាលី និងកាណាដា។ ចំពោះការចូលរួមរបស់មនុស្ស ការស៊ើបអង្កេតមួយត្រូវបានដឹកនាំដោយប្រធាន (ជាញឹកញាប់ជាចៅក្រម ឬឥស្សរជនឯករាជ្យ) និងមានក្រុមប្រឹក្សាច្បាប់ រួមទាំងមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាល និងអ្នកតំណាងភាគីពាក់ព័ន្ធ។ យោងតាម Wikipedia សាធារណជន និងអង្គការនានាអាចដាក់ពាក្យស្នើជាលាយលក្ខណ៍អក្សរ និងចូលរួមស្តាប់សវនាការដោយផ្ទាល់ ដែលធ្វើឱ្យដំណើរការនេះមានតម្លាភាព និងបើកចំហរជាងនីតិវិធីតុលាការធម្មតា។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

យោងតាម Wikipedia ប្រវត្តិនៃការស៊ើបអង្កេតសាធារណៈក្នុងសម័យទំនើបអាចតាមដានទៅដល់ច្បាប់ Tribunals of Inquiry (Evidence) Act 1921 (ច្បាប់ស្តីពីសាលាក្តីស៊ើបអង្កេត (ភស្តុតាង) ឆ្នាំ១៩២១) នៃចក្រភពអង់គ្លេស។ ច្បាប់នេះត្រូវបានអនុម័តដើម្បីឆ្លើយតបនឹងរឿងអាស្រូវនយោបាយមួយចំនួន ហើយបានផ្តល់ឱ្យរដ្ឋមន្ត្រីនូវអំណាចក្នុងការបង្កើតការស៊ើបអង្កេតដែលមានសមត្ថភាពក្នុងការកោះហៅសាក្សី និងតម្រូវឱ្យដាក់ឯកសារ។ ក្រោយមក ច្បាប់នេះត្រូវបានជំនួសដោយ Inquiries Act 2005 (ច្បាប់ស៊ើបអង្កេតឆ្នាំ២០០៥) ដែលពង្រីកវិសាលភាព និងធ្វើទំនើបកម្មក្របខណ្ឌច្បាប់។

នៅប្រទេសកាណាដា Inquiries Act គឺជាច្បាប់សហព័ន្ធដ៏សំខាន់ដែលអនុញ្ញាតឱ្យរដ្ឋាភិបាលបង្កើតការស៊ើបអង្កេតសាធារណៈ ហើយត្រូវបានប្រើនៅគ្រប់កម្រិតរដ្ឋាភិបាល។ នៅអូស្ត្រាលី និងអៀរឡង់ ក៏មានច្បាប់ស្រដៀងគ្នានេះដែរ ប៉ុន្តែប្រព័ន្ធនីតិបញ្ញត្តិរបស់ប្រទេសនីមួយៗមានលក្ខណៈខុសគ្នា។

ឧទាហរណ៍នៃការស៊ើបអង្កេតដ៏ល្បីល្បាញរួមមាន ការស៊ើបអង្កេតថ្ងៃអាទិត្យបង្ហូរឈាម (Bloody Sunday Inquiry) នៅអៀរឡង់ខាងជើង។ យោងតាម Wikipedia ការស៊ើបអង្កេតនេះបានសន្និដ្ឋានថាកងទ័ពអង់គ្លេសបានបាញ់សម្លាប់ជនស៊ីវិលដោយគ្មានមូលហេតុសមស្រប ហើយចំណាយពេល ១២ ឆ្នាំ និងចំណាយ ១៩៥ លានផោន។ ការស៊ើបអង្កេតជីលកូត (Chilcot Inquiry) ស្តីពីសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ាក់ ដែលចេញផ្សាយក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ក៏បានរិះគន់យ៉ាងខ្លាំងចំពោះការសម្រេចចិត្តធ្វើសង្គ្រាម ហើយយោងតាម Wikipedia វាបានចំណាយ ១៣ លានផោន និងចំណាយពេល ៧ ឆ្នាំ។

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

ទោះបីជាមានសារៈសំខាន់ក៏ដោយ ការស៊ើបអង្កេតសាធារណៈតែងតែប្រឈមនឹងការរិះគន់អំពីថ្លៃចំណាយ និងរយៈពេលដ៏យូរ។ យោងតាម Wikipedia ការស៊ើបអង្កេតធំៗដូចជា Bloody Sunday Inquiry ឬ Chilcot Inquiry បានចំណាយរាប់សិបលានផោន ហើយអូសបន្លាយពេលច្រើនឆ្នាំ ដោយសារតែបរិមាណភស្តុតាង និងសវនាការដ៏ស្មុគស្មាញ។ ទោះយ៉ាងណា យោងតាមប្រភពដដែល អ្នកគាំទ្រជាច្រើនយល់ថាការចំណាយនេះគឺជាតម្លៃចាំបាច់សម្រាប់ការស្វែងរកការពិត និងយុត្តិធម៌។

តាមទស្សនៈវប្បធម៌នយោបាយ ការស៊ើបអង្កេតសាធារណៈត្រូវបានចាត់ទុកថាជាយន្តការមួយដែលពង្រឹងលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ ដោយផ្តល់ឱ្យប្រជាពលរដ្ឋនូវឱកាសចូលរួម និងឃ្លាំមើលការងាររបស់រដ្ឋាភិបាល។ យោងតាម Wikipedia ការស៊ើបអង្កេតទាំងនេះអាចជួយស្តារទំនុកចិត្តសាធារណៈឡើងវិញក្រោយពីវិបត្តិ ប៉ុន្តែក៏អាចត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាឧបករណ៍នយោបាយដើម្បីបន្ធូរសម្ពាធ ឬជៀសវាងការទទួលខុសត្រូវភ្លាមៗផងដែរ។ នៅក្នុងប្រទេសមួយចំនួន មានការរិះគន់ថាលទ្ធផលនៃការស៊ើបអង្កេតមិនត្រូវបានអនុវត្តពេញលេញនោះទេ។

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

នាពេលថ្មីៗនេះ ការស៊ើបអង្កេតសាធារណៈទទួលបានការចាប់អារម្មណ៍ខ្លាំងជាថ្មី ជាពិសេសតាមរយៈការស៊ើបអង្កេត COVID-19 នៅចក្រភពអង់គ្លេសដែលចាប់ផ្តើមក្នុងឆ្នាំ២០២២ និងការស៊ើបអង្កេត Grenfell Tower Inquiry អំពីគ្រោះអគ្គិភ័យឆ្នាំ២០១៧។ យោងតាម Wikipedia ការស៊ើបអង្កេតទាំងនេះបានទាក់ទាញការយកចិត្តទុកដាក់ពីសាធារណជន និងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ ព្រោះវាប៉ះពាល់ដល់ជីវិតមនុស្សរាប់លាន និងបង្ហាញពីភាពទន់ខ្សោយរបស់ប្រព័ន្ធសេវាសាធារណៈ។

សម្រាប់អ្នកអាន KhmerPulse ការតាមដាននិន្នាការនៃការស៊ើបអង្កេតសាធារណៈអាចផ្តល់នូវទស្សនវិស័យអំពីរបៀបដែលប្រទេសផ្សេងៗដោះស្រាយវិបត្តិ និងរក្សាគណនេយ្យភាព ដែលជាប្រធានបទមានសារៈសំខាន់សម្រាប់អភិបាលកិច្ចនៅគ្រប់ទីកន្លែង។