ជនជាតិកេឆូអា

ប្រភព: Wikipedia

ទិដ្ឋភាពទូទៅ

យោងតាមសព្វវចនាធិប្បាយ Wikipedia ជនជាតិកេឆូអា (Quechua people) ដែលគេស្គាល់ផងដែរថា គិឆូអា ឬ គិចវ៉ា គឺជាជនជាតិដើមនៃតំបន់អាមេរិកខាងត្បូង ដែលនិយាយភាសាកេឆូអា។ ភាសានេះមានប្រភពដើមក្នុងចំណោមជនជាតិដើមនៃប្រទេសប៉េរូ។ ទោះបីជាអ្នកនិយាយភាសាកេឆូអាភាគច្រើនរស់នៅក្នុងប្រទេសប៉េរូក៏ដោយ ក៏មានសហគមន៍សំខាន់ៗនៅក្នុងប្រទេសអេក្វាឌ័រ បូលីវី ឈីលី កូឡុំប៊ី និងអាហ្សង់ទីន។ ជនជាតិនេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាសកលថាជាអ្នកស្នងមរតកនៃអាណាចក្រអ៊ីនកា (Inca Empire) ដែលធ្លាប់គ្រប់គ្រងតំបន់ភ្នំអង់ដេស។ ពួកគេបានរក្សាទំនៀមទម្លាប់ ភាសា និងវប្បធម៌ដ៏សម្បូរបែបរបស់ពួកគេរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ ទោះបីមានការផ្លាស់ប្តូរពីសម័យអាណានិគម និងយុគសាកលភាវូបនីយកម្មក៏ដោយ។

ប្រភព: Wikipedia

ភូមិសាស្ត្រ និងប្រជាជន

យោងតាម Wikipedia ជនជាតិកេឆូអាភាគច្រើនរស់នៅតាមបណ្តោយជួរភ្នំអង់ដេស (Andes) នៅក្នុងប្រទេសប៉េរូ ដែលជាទីដែលភាសានេះមានដើមកំណើត។ ប្រជាជនកេឆូអាត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួនច្រើនលាននាក់ ដែលធ្វើឱ្យពួកគេក្លាយជាក្រុមជនជាតិដើមធំជាងគេមួយនៅអាមេរិកខាងត្បូង។ ក្រៅពីនេះ សហគមន៍កេឆូអាសំខាន់ៗមានវត្តមាននៅអេក្វាឌ័រ (Kichwa) បូលីវី និងនៅតំបន់មួយចំនួននៃប្រទេសឈីលី កូឡុំប៊ី និងអាហ្សង់ទីន។

ភាសាកេឆូអាមានគ្រាមភាសាជាច្រើន ប៉ុន្តែវាត្រូវបានចាត់ទុកថាជាក្រុមភាសាដ៏ធំមួយនៅអាមេរិកឡាទីន។ ទោះបីជាភាសានេះត្រូវបានគំរាមកំហែងដោយភាសាអេស្ប៉ាញក៏ដោយ ក៏កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងក្នុងការអភិរក្សបានកើនឡើងក្នុងប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ថ្មីៗនេះ ដោយមានកម្មវិធីអប់រំពីរភាសា និងការផ្សព្វផ្សាយតាមវិទ្យុនិងទូរទស្សន៍។

ប្រភព: Wikipedia

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ជនជាតិកេឆូអាមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងស៊ីជម្រៅជាមួយអាណាចក្រអ៊ីនកា ដែលបានបង្រួបបង្រួមក្រុមជនជាតិដើមជាច្រើននៅក្រោមរដ្ឋបាលតែមួយ និងប្រើប្រាស់ភាសាកេឆូអាជាភាសាផ្លូវការ។ តាមការពិពណ៌នារបស់ Wikipedia អាណាចក្រនេះបានរីកសាយភាយភាសាទូទាំងតំបន់ភ្នំ ហើយបានសាងសង់ប្រព័ន្ធផ្លូវដ៏ធំសម្បើមហៅថា «ខាប៉ាក់អាន» (Qhapaq Ñan) និងបច្ចេកទេសកសិកម្មតេរ៉ាស ដែលនៅបន្សល់រហូតដល់សព្វថ្ងៃ។

នៅសតវត្សទី១៦ ការមកដល់នៃពួកអាណានិគមអេស្ប៉ាញបានបណ្តាលឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងធំធេង។ ជនជាតិដើមរាប់លាននាក់បានស្លាប់ដោយសារជំងឺឆ្លង និងការកេងប្រវ័ញ្ច។ ទោះយ៉ាងណា ភាសាកេឆូអាបានរស់រានមានជីវិត មួយផ្នែកដោយសារការប្រើប្រាស់របស់ពួកបូជាចារ្យកាតូលិកដើម្បីផ្សព្វផ្សាយសាសនា ដែលបានជួយកត់ត្រាភាសានេះជាប្រព័ន្ធសរសេរឡាតាំង។ ការតស៊ូប្រឆាំងនឹងអាណានិគមក៏ជាផ្នែកមួយនៃប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ពួកគេ ដោយមានការបះបោរធំៗដូចជាការបះបោររបស់ Túpac Amaru II នៅសតវត្សទី១៨។

ក្នុងសម័យទំនើប ចលនាសិទ្ធិជនជាតិដើមបានរីកចម្រើន ហើយប្រទេសមួយចំនួនដូចជាប៉េរូ និងបូលីវីបានទទួលស្គាល់ភាសាកេឆូអាជាភាសាផ្លូវការ ដែលជាផ្នែកមួយនៃការទទួលស្គាល់ពហុជាតិសាសន៍។

ប្រភព: Wikipedia

សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌

សេដ្ឋកិច្ចប្រពៃណីរបស់ជនជាតិកេឆូអាពឹងផ្អែកលើកសិកម្មនៅតំបន់ខ្ពង់រាប ដោយប្រើតេរ៉ាសដើម្បីដាំដុះដំឡូង ពោត គ្រាប់គីណូអា និងដំណាំផ្សេងទៀតដែលសម្របខ្លួននឹងអាកាសធាតុត្រជាក់។ ការចិញ្ចឹមសត្វឡាម៉ា និងអាល់ប៉ាកាផ្តល់រោមសម្រាប់តម្បាញ និងសាច់សម្រាប់បរិភោគ។ ចំណេះដឹងបុរាណក្នុងការប្រើប្រាស់រុក្ខជាតិជាឱសថ ដូចជាដើមស៊ីនកូណា (Cinchona) ដែលត្រូវបានប្រើសម្រាប់ព្យាបាលជំងឺគ្រុនចាញ់ បានធ្វើដំណើរចេញពីតំបន់អង់ដេសទៅកាន់ពិភពលោក។

វប្បធម៌កេឆូអាសម្បូរទៅដោយសិល្បៈ តន្រ្តី និងពិធីបុណ្យ។ តន្រ្តីប្រពៃណីប្រើឧបករណ៍ដូចជា ស៊ីគូ (ខ្លុយផាន) កាចា (ស្គរ) និងឆារ៉ង់ហ្គោ (ឧបករណ៍ខ្សែតូច) ដែលបង្កើតសំឡេងដ៏ពិរោះ និងពិសេស។ ពិធីបុណ្យអ៊ីនធី រ៉ាយមី (Inti Raymi) ឬពិធីបុណ្យព្រះអាទិត្យ នៅតែត្រូវបានប្រារព្ធឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំនៅឃូស្កូ ដោយទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរជាច្រើន។ ស្រ្តីកេឆូអាល្បីខាងតម្បាញក្រណាត់ពណ៌ស្រស់ឆើត ដែលបង្ហាញពីនិមិត្តសញ្ញាបុរាណ និងរឿងរ៉ាវសហគមន៍។

ប្រភព: Wikipedia

ការពាក់ព័ន្ធបច្ចុប្បន្ន

នាពេលបច្ចុប្បន្ន ជនជាតិកេឆូអាកំពុងស្វែងរកតុល្យភាពរវាងការអភិរក្សវប្បធម៌ និងការចូលរួមក្នុងសេដ្ឋកិច្ចសាកល។ អ្នកនយោបាយដូចជាលោកស្រី Hilaria Supa បានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការតស៊ូមតិដើម្បីសិទ្ធិជនជាតិដើម សិទ្ធិដីធ្លី និងការអភិរក្សភាសា។ តាម Wikipedia លោកស្រីជាសមាជិកសភាមកពីគណបក្សជាតិនិយមប៉េរូ និងជាសំឡេងដ៏រឹងមាំសម្រាប់ស្រ្តីជនជាតិដើម។

ភាសាកេឆូអាក៏កំពុងទទួលបានការគាំទ្រពីរដ្ឋាភិបាល និងអង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាល ដោយត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងកម្មវិធីសិក្សា និងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ។ ក្នុងវិស័យទេសចរណ៍ សហគមន៍កេឆូអាជាច្រើនបានបើកទ្វារទទួលភ្ញៀវ តាមរយៈគម្រោងទេសចរណ៍សហគមន៍ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេចែករំលែកវប្បធម៌របស់ខ្លួន និងទទួលបានចំណូល។ ទន្ទឹមគ្នានេះ បញ្ហាប្រឈមដូចជាការកេងប្រវ័ញ្ចវប្បធម៌ និងការបាត់បង់ដីធ្លីនៅតែកើតមាន។

សម្រាប់អ្នកអាននៅកម្ពុជា ករណីរបស់ជនជាតិកេឆូអាអាចជាមេរៀនដ៏មានតម្លៃអំពីការតស៊ូដើម្បីអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ និងការអភិរក្សភាសាក្នុងយុគសម័យនៃការផ្លាស់ប្តូរ។ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់ពួកគេក្នុងការលើកកម្ពស់សិទ្ធិ និងការទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការ គឺជាការបំផុសគំនិតដល់ក្រុមជនជាតិដើមភាគតិចនៅទូទាំងពិភពលោក។